Εμένα λοιπόν μου αρέσει πολύ που γυρίστηκε αυτο το φιλμ, Η ΟΔΥΣΣΕΙΑ, και δεν με ενδιαφέρει καθόλου ποιος το γύρισε ούτε ποιοι ηθοποιοί παίζουν, ούτε κι αν το σενάριο ακολουθεί πιστά το έπος του Ομήρου. Θα ρωτήσεις τώρα «και γιατί σου αρέσει και μάλιστα πολύ;» και σου απαντάω αμέσως:
Επειδή σκέφτομαι ότι, με το τζέρτζελο που έγινε και συνεχίζει να γίνεται, σχετικά με τον σκηνοθέτη και τις επιλογές του -αν είναι ή όχι καλό π.χ. που οι ηθοποιοί ανήκουν σε διάφορες ράτσες, κλπ- ωφελείται η Ελλάδα. Αναδεικνύεται το μεγαλειώδες παρελθόν της, ο σημαντικός της πολιτισμός. Ως εκ τούτου, εμείς οι Ελληνες πολίτες κερδίζουμε πόντους στη διεθνή σκακιέρα. Ετσι δεν είναι;
Και αν μονάχα το 1% όσων παρακολουθήσουν το έργο στα σινεμά όλου του κόσμου, αν μονο το 1% ενδιαφερθεί να μάθει κάτι παραπάνω για την Ελλάδα, τον τόπο Ελλάδα, την Ιστορία Ελλάδα, τη λογοτεχνία Ελλάδα, το θέατρο Ελλάδα, ποιος ωφελείται κυρίως; η Ελλάδα ωφελείται φυσικά.
Διάβασα πολλά κείμενα που αναλύουν το έργο κατακρίνοντάς το, απο ανθρώπους που ΔΕΝ το έχουνε δει!! ελάχιστα είναι τα κείμενα όσων το είδαν (για την ακριβεια μονο ένα!) και αυτο εκφράζει θετική άποψη. Για το φιλμ και για τη μουσική επένδυση.
Πέρα από όλ' αυτά, εμένα μου αρέσει και κάτι σημαντικό που αναφέρθηκε. Οτι ο Νόλαν, ο σκηνοθέτης, εστιάζει κυρίως στον Νόστο. Η νοσταλγία του Οδυσσέα κυριαρχεί, συμφωνούν μεταξύ τους οι αναλυτές.
Νόστος = επιστροφή στην πατρίδα.
Αναρωτιέμαι μήπως υπάρχει κάτι σημαντικότερο απο αυτό και λέω πως δεν υπάρχει. Κι αν απλωθεί λιγουλάκι το νόημα, κι αν ο Οδυσσέας πάρει τη θέση ολόκληρης της Ανθρωπότητας, κι αν Πατρίδα γίνουν οι αξίες του ανθρώπου απο τις οποίες έχει εξοβελιστεί η ανθρωπότητα, πώς θα ερμηνευτεί τότε ο Νόστος;
Γιατί η Ανθρωπότητα -με τη μορφή του Οδυσσέα- απομακρύνθηκε από τις Πανανθρώπινες Αξίες, πολέμησε, ταξίδεψε σε σκοτεινά νερά παλεύοντας με τέρατα που η ίδια δημιούργησε, αναζητώντας περιπέτειες και δόξα, πράγματα που κάποιες φορές ικανοποίησαν και άλλες (τις περισσότερες) δεν γεμίσανε την ψυχή της.
Καιρός δεν είναι να νοσταλγήσει την προέλευσή της και να επιστρέψει στον τόπο της; Αυτό κάνει λοιπόν ο σκηνοθέτης, παραποιώντας, όπως λένε εκείνοι που δεν είδανε το φιλμ(!) το κείμενο του Ομήρου, που καθώς λέγεται ήτανε πολλοί τραγουδιστάδες που το έγραφαν για μερικούς αιώνες και που μπορεί να ήτανε όλοι τους τυφλοί, επειδή, όπως λένε μερικοί "όμηρος"=ο μη ορών=αυτος που δεν βλέπει. Ενας τυφλός, άλλωστε τι μπορεί να κάνει για να ζήσει; Μπορεί να τραγουδάει αυτό που βλέπει μέσα του, άλλοτε διδάσκοντας κι άλλοτε διασκεδάζοντας τους συνανθρώπους του κι έτσι να κερδίζει το ψωμί του.
Η Ανθρωπότητα λοιπόν, μέσω της ελεύθερης απόδοσης του κειμένου σε εικόνες που δεν μοιάζουνε καθόλου με περασμένες ανάλογες προσπαθειες, προσπαθεί ασθμαίνοντας να επιστρέψει στις πρωταρχικές γλυκειές ανθρώπινες αξίες. Ο Οδυσσέας, γερασμένος κι αποκαμωμένος αποφασίζει να επιστρέψει στην Πατρίδα του. Ο Οδυσσέας επιστρέφει στην πιστή του Πηνελόπη που τον περιμένει. Στο ίδιο μέρος. Στην Ιθάκη.
Η Ανθρωπότητα επιστρέφει στην Αγάπη, στην Ειρήνη, στην Ανθρωπιά. Αξίες που πιστές τον περιμένουν. Στην Ιθάκη κι αυτές.
-----------------------
Κι αν δεν βουλιάξει η χώρα μας από ταξιδιώτες που θέλουν να την γνωρίσουν, να μου τρυπήσεις τη μύτη!! Ιθάκη, εσύ κυρίως, φυλάξου.
Και δεν είναι μονάχα που θα γεμίσει η χώρα τουρίστες, θα μάθει ο κόσμος πού βρίσκεται αυτη η κουτσουλιά στο χάρτη, από τι κινδυνεύει, ποιος την απειλεί, τι προβλήματα έχουν οι Ελληνες, τι τους απασχολεί. Θα μάθουν τη μουσική μας, θα γνωρίσουν τα βουνά και τα λαγκάδια της χώρας, θα περπατήσουν, θα κολυμπήσουν. Θα διαβάσουν, θα γευτούν. Θα ευχαριστηθούν.
Σάββατο 25 Ιουλίου 2026
περί Οδύσσειας και Νόστου - η Ανθρωπότητα επιστρέφει στις Πανανθρώπινες Αξίες
Τρίτη 21 Ιουλίου 2026
Η ΔΕΗ και η παράξενη ανάπτυξή της!
ΔΕΗ και πρασινα άλογα (ναι, ξερω οτι ειναι "πράσσειν", αλλά ακολουθώ την πχοιότητα του δημόσιου φορέα, που μετά την σταδιακή του αποδημοσιοποίησήη(!) μάς βασανίζει (θέλω να νομίζω εσκεμμένα))
Διαπίστωσα λοιπον, αφού βασανίστηκα επί δυο ώρες και κάτι ψιλά, ότι οι άντρες υπάλληλοι είναι παράλογοι και σιχαμένοι, ενώ οι γυναίκες υπάλληλοι ειναι λογικές και πολύ εξυπηρετικές. Εννοώ τους υπαλλήλους της #ΔΕΗ.
Αυτά μού είπε μια κυρία λίγο μεγαλύτερή μου, η οποία είχε την ατυχία να πέσει σε κάποιον σιχαμερό αλαζόνα (δικος μου χαρακτηρισμος μετα τη γνωση για την ταλαιπωρία της αξιοσέβαστης αυτής Κυρίας) υπάλληλο. Καμμια εξυπηρέτηση δεν έκανε, καμμιά διευκόλυνση δεν έδωσε στην υπερήλικα αυτή γυναίκα, επειδη, λέει, δεν ήθελε να παραβεί τον "κανόνα του απορρήτου για οικονομικά θέματα", ή κάπως ετσι.
Με δυο λόγια, η ηλικιωμένη κυρία ζητούσε να μάθει το ποσό που ώφειλε στην ΔΕΗ, ώστε να έχει ρευμα στο εξοχικο της σπιτι όταν θα εφτανε Ελλαδα σε λιγες μερες. Εδωσε στον υπαλληλο ΟΛΑ τα στοιχεια που ζητηθηκαν, ΤΑ ΠΑΝΤΑ ΟΛΑ, δλδ, αλλά εκείνος έμεινε σταθερός. ¨Κύριέ μου" του είπε απηυδισμένη η γυναίκα, θέλω να πληρώσω, όχι να κλέψω". Το θέμα της, ευτυχώς, τακτοποιήθηκε απο μια άλλη υπάλληλο, μια Κυρία με Κ κεφαλαίο. Μάλλον δύο Κυρίες, όπως επέμενε η ηλικιωμένη γειτόνισσά μου, η Κυρία Α', (επί δυο ώρες και βάλε) εξάντλησε τις υπηρεσιακες της γνωσεις ωστε να πληρωθει ο λογαριασμος μεσω του ιστότοπου της #ΔΕΗ, αλλά δεν κατέστη δυνατό και την συνέδεσε με τη Κυρία Β' η οποίε έλυσε το θέμα σε μισό λεπτάκι: όσο χρειάστηκε για πει ένα διψήφιο νούμερο!
---------------------
Αυτή ήταν η ανάρτησή μου στο #facebook πριν λίγες ώρες και ο ιστότοπος αυτός θεώρησε καλό να "κόψει" την ανάρτηση ενημερώνοντάς με σχετικά. Την ενημέρωση (ολα τα διαδοχικά σημειώματα) αντέγραψα με σκρινσοτ) και περιμένω απάντηση. Μέχρι σήμερα πίστευα οτι το #facebook είναι ένας τόπος όπου υποστηρίζεται η διάδοση της Αλήθειας και όχι άλλο ενα βασίλειο της ψευτιάς και υποκρισίας. Παρακαλώ τον διαφωνούνται ελεγκτή του κειμένου μου, να ελέγξει τις ηχογραφημένες (κατα δηλωση του/των υπαλληλου/ων της ΔΕΗ) συνομιλιες της ΔΕΗ με την Κυρία, η οποία μου εμπιστευθηκε όσα αναφέρονται στην ανάρτησή μου.
--------------------
δηλωνω, προς γνώση των διαχειριστών του #facebook στην Ελλάδα, οτι ΔΕΝ ΕΧΩ ΣΚΟΠΟ ΝΑ ΚΕΡΔΙΣΩ ΧΡΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΡΤΗΣΗ ΠΟΥ ΕΚΑΝΑ ΠΕΡΙ #ΔΕΗ, ΟΥΤΕ ΚΑΤΕΧΩ ΚΑΠΟΙΑ ΑΝΑΛΟΓΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ !!! Η ανάρτηση ενημερώνει για την περιπέτεια μιας ηλικιωμενης Κυρίας με υπαλληλους της #ΔΕΗ, προκειμένου ΝΑ ΠΛΗΡΩΣΕΙ ΤΗΝ ΟΦΕΙΛΗ ΤΗΣ. Η ΚΥΡΙΑ ΚΑΤΟΙΚΕΙ ΣΤΗΝ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΚΑΙ ΘΕΛΕΙ ΝΑ ΒΡΕΙ ΤΟ ΕΞΟΧΙΚΟ ΤΗΣ ΣΥΝΔΕΔΕΜΕΝΟ ΜΕ ΗΛ. ΡΕΥΜΑ όταν θα φτάσει μετά απο λίγες μέρες στη χώρα μας. Υπάρχει πρόβλημα με #Ελληνες_του_εξωτερικού ή #Ελληνες_εκ_Γερμανίας ; ενημερώστε για να καταλάβω ποιό είναι το πρόβλημα που εμποδίζει την ενημέρωση για ένα συμβάν που ευτυχώς είχε μεν αίσιο τέλος, αλλά καλό είναι να μην επαναληφθεί. Μια ενημερωση που θα βελτιώσει την συμπεριφορά των υπαλλήλων μιας Κοινωφελούς Υπηρεσίας. Ξαναδείτε το θεμα και ανακαλέσατε ΔΗΜΟΣΙΩΣ, παρακαλώ.
--------------------
Εδώ τα αντίγραφα με τη σειρά :
Κυριακή 5 Ιουλίου 2026
Dino Buzzati – Διήγημα Πρωτοχρονιάς
Σε λίγο, καθώς ξεκινά ο νέος χρόνος, κάποιος από εσάς μπορεί να ακούσει τη φωνή του.
Ο Ιανουάριος, σε τελική ανάλυση, είναι ένας μήνας σχεδόν όμοιος με τους άλλους. Στα μάτια των ανθρώπων, όμως, είναι ο πιο σημαντικός μήνας. Και σημασία βρίσκεται όλη στην αρχή, την πρώτη μέρα, την πρώτη ώρα, μόλις στο πρώτο λεπτό.
Λένε μάλιστα ότι τα μεσάνυχτα ακριβώς, τη στιγμή του ερχομού του στον κόσμο, ανοίγει το στόμα του, μιλά, ακούγεται η φωνή του· και ότι από αυτή τη φωνή μπορείτε να καταλάβετε τι σόι χρονιά θα ακολουθήσει.
Αλλά τα μεσάνυχτα γίνεται μεγάλος σαματάς και φαγοπότι. Μπουκάλια αφρώδους κρασιού ανοίγουν με κρότο, ποτήρια συγκρούονται, γέλια, ηχηρά φιλιά, βαρελότα έξω στοΝ δρόμο. Και μέσα στον πάταγο η μυστική φωνή χάνεται.
Υπάρχουν, είναι αλήθεια, και εκείνοι που δεν γλεντοκοπούν. Και αυτοί επίσης μένουν ξάγρυπνοι, όταν φθάνει ο Ιανουάριος –αν μη τι άλλο, από περιέργεια.
Ίσως έχουν ήδη ξαπλώσει στο κρεβάτι και από εκεί τεντώνουν τα αυτιά τους. Αλλά δεν μπορούν να ακούσουν, γιατί γύρω, στα σπίτια και τους δρόμος, οι άλλοι γιορτάζουν.
Όχι, ούτε στα νοσοκομεία και τις φυλακές, όπου συνήθως τα μεσάνυχτα βασιλεύει ζοφερή σιωπή, ούτε στους θαλάμους και τα κελιά, που φρουρούνται από μακάβρια φώτα, ακούγεται η φωνή. Γιατί, όταν ο νέος χρόνος ξεκινά, η ζωή αναζωπυρώνεται ακόμα και μέσα εκεί, και συναπαντώνται τρελές φωνές ευχών από κρεβάτι σε κρεβάτι, από το ένα σιδηρόφρακτο χώρισμα στο άλλο.
Όταν πάψει και ο δωδέκατος χτύπος της καμπάνας τα μεσάνυχτα, ένας χρόνος πεθαίνει και γεννιέται ένας νέος χρόνος.
Οι άνθρωποι τότε γιορτάζουν και οι απόηχοι γέλιων, ξεφωνητών και εκρήξεων φθάνουν ακόμα και στους πιο κρυμμένους και απόμερους θλιβερούς τόπους, σκορπίζοντας ελπίδα και ευθυμία παντού.
Όλοι ανταλλάσσουν ευχές και κανείς δεν ακούει τη φωνή που είναι αδύνατον να διακριθεί και που αντιπροσωπεύει το μυστήριο εκείνου που το μέλλον επιφυλάσσει για εμάς. Μια βαθιά και γεμάτη σοφία αλήθεια σού αποκαλύπτεται ωστόσο εδώ:
Είναι καλύτερα να μην ξέρεις πώς θα είναι το αύριο για να μπορείς να αδράχνεσαι στην ελπίδα.
Δημοσιεύτηκε στό ηλεκτρονικό περιοδικό Φρέαρ
Μετάφραση: Αναστάσιος Θεοφιλογιαννάκος
---------------
ΣΗΜ. το διήγημα βρήκα εδώ και το μεταφέρω γιατί μου αρέσει πολύ ο Dino Buzzati και επειδή βρίσκω το κείμενο όχι μονο πρωτοχρονιάτικο αλλά παντός καιρού.
Τετάρτη 24 Ιουνίου 2026
ενα αποτρόπαιο έγκλημα
Θα μου πεις και ποιο έγκλημα δεν είναι αποτρόπαιο, σε αυτό εδώ το έγκλημα όμως έπαιξε μεγάλο ρόλο, τον μεγαλύτερο ρόλο, τον πρωταγωνιστικό, η Κοινή Γνώμη. Η Κοινωνία της εποχής, δηλαδή, δίκασε και καταδίκασε. Διάβασε προσεκτικά και θα βγάλεις το ανάλογο συμπέρασμα. Το δικό μου συμπέρασμα είναι ότι πιθανότατα σήμερα να ήτανε κάπως διαφορετικό το αποτέλεσμα. Ας ξεκινήσουμε όμως την ιστορία...
Την Τρίτη 6 Ιανουαρίου 1931, ανήμερα της γιορτής των Θεοφανίων, ο μικρός Γιαννάκης Γκίκας, παίζοντας στην όχθη του ποταμού Κηφισσού -και συγκεκριμένα στη γέφυρα που τότε τη γνώριζαν σαν “γέφυρα Τρίμμη” στην περιοχή που τότε επίσης, ονομαζόταν “Κοκκαλάδικα”- ανακάλυψε, ριγμένα στις όχθες του ποταμού, δυο τσουβάλια. Αμέσως έτρεξε να ειδοποιήσει τους δικούς του, και σε λίγο έφτασαν εκεί, ο πατέρας του, Παναγιώτης Γκίκας, και ο γείτονας και συγγενής του Γκίκα, Νίκος Νίκας. Όταν είδαν τα τσουβάλια και επειδή υπέθεσαν ότι μάλλον θα ήταν κάποια λεία ληστείας πήγαν στον αστυνομικό σταθμό Γκαζοχωρίου για να κάνουν γνωστό το γεγονός στην Αστυνομία. Όταν έφτασε εκεί ο αστυφύλακας του αστυνομικού τμήματος Γκαζοχωρίου, έσκισαν σε μια άκρη τα τσουβάλια και εκτός από τη δυσοσμία που απλώθηκε στον αέρα είδαν και κομμάτια ματωμένης ανθρώπινης σάρκας. Ο αστυφύλακας ειδοποίησε αμέσως τους ανωτέρους του, και αυτοί ειδοποίησαν με τη σειρά τους την Εισαγγελεία Πλημμελειοδικών, την Αστυνομική Διεύθυνση και τη Γενική Ασφάλεια. Μαζί με τους ανώτερους αστυνομικούς κατέφτασε το κινηματογραφικό συνεργείο της Υπηρεσίας Εγκληματολογικών Αναζητήσεων, το τμήμα Σήμανσης, ο ιατροδικαστής Γιώργος Τρουπάκης και οι δημοσιογράφοι.
Αφού κινηματογραφήθηκε -για πρώτη φορά στα εγκληματολογικά χρονικά της χώρας μας – ο τόπος του εγκλήματος, αφού πάρθηκαν οι απαραίτητες φωτογραφίες καθώς και γύψινα αποτυπώματα από αχνάρια ποδιών στο λασπωμένο έδαφος, το πτώμα μεταφέρθηκε στο Νεκροτομείο Αθηνών, που τότε βρισκόταν στη οδό Σωκράτους. Παρουσία του ιατροδικαστού Τρουπάκη, του καθηγητού Ιατροδικαστικής Ιωάννου Γεωργιάδου, του διοικητού της Γενικής Ασφαλείας και τους δημοσιογράφους, οι ιατροδικαστές άνοιξαν τα τσουβάλια για να εξετάσουν το περιεχόμενό τους.
Το θέαμα ήταν συγκλονιστικό και σχεδόν πρωτόγνωρο για τα δεδομένα εκείνης της εποχής: τα δυο τσουβάλια περιείχαν μέσα δυο δέματα φτιαγμένα από πολύχρωμο ύφασμα από αυτά που τότε χρησιμοποιούσαν οι παπλωματάδες για να φτιάχνουν φτηνά παπλώματα, ραμμένα με σακοράφα με πολλή προσοχή και επιδεξιότητα. Κάτω από αυτό το ύφασμα βρισκόταν μια λινάτσα, μέσα σε αυτή χαρτί περιτυλίγματος από αυτό που τύλιγαν τα τρόφιμα και μέσα σε αυτό, υπήρχαν τμήματα ανθρώπινου σώματος. Συγκεκριμένα, στο ένα τσουβάλι βρέθηκαν δυο γυμνά ανδρικά πόδια χωρισμένα μεταξύ τους, και το αριστερό χέρι του θύματος κομμένο από την κλείδωση του ώμου. Στο άλλο βρέθηκε ο γυμνός επίσης κορμός ενός άντρα καθώς και το κεφάλι αποκομμένο από τον κορμό. Το θύμα φαινόταν ότι ήταν άντρας μεταξύ 35 με 45 χρονών, ξυρισμένος, με περιποιημένο μουστάκι, περιποιημένα στο κουρείο νύχια, καθαρός, εύσωμος και με ύψος περίπου 1.70. Ο ιατροδικαστής Γεωργιάδης, κουβεντιάζοντας με τους δημοσιογράφους, είπε ότι οι τομές είχαν γίνει με τόση ακρίβεια και ψυχραιμία που δεν κόπηκε ούτε ένας άχρηστος μυς, οι εξαρθρώσεις των οστών ήταν τέλειες χωρίς να κακοποιηθεί κανένα κόκκαλο, ώστε ήταν βέβαιος -λαθεμένα όπως αποδείχτηκε αργότερα- ότι ο δράστης ήταν οπωσδήποτε γιατρός, και δη χειρουργός, και μάλιστα πεπειραμένος.
Ο ιατροδικαστής Γεωργιάδης, συνεχίζοντας τα λάθη του, θα πει -εξηγώντας τις πάμπολλες τομές που βρέθηκαν στο στήθος του νεκρού- ότι προφανώς το θύμα βασανίστηκε ενώ ήταν ζωντανό για να του αποσπάσουν κάποιο μυστικό. Ύστερα από λίγες μέρες θα παραδεχτεί ότι οι τομές έγιναν μετά θάνατο αλλά μάλλον το κακό έχει ήδη γίνει. Γιατί όπως γράφει ο δημοσιογράφος Λεωτσάκος "επιμένω για το ζήτημα των πρόωρων και εσφαλμένων εκείνων εκτιμήσεων του καθηγητού περί βασανιστηρίων και περί απειλών του θύματος για να αποκαλύψει μυστικό και της κατόπιν εκτελέσεως του, γιατί αυτές έδωσαν τον τόνο στους δημοσιογράφους και στις εφημερίδες και παρέσυραν όλη την κοινή γνώμη, ώστε να προκληθούν και σκηνές ακόμη, και να απειληθεί και λιντσάρισμα ακόμα των ενόχων και να επέλθη καταδίκη σε ανεπανόρθωτη ποινή από τόσον επηρεασθέντας ενόρκους, οι οποίοι δεν αντελήφθησαν ότι είχαν να κάνουν με ένα απλό οικογενειακό δράμα, με ένα σωρό ελαφρυντικά".
Οι ιατροδικαστές κατάφεραν με ειδικές ενέσεις να δώσουν στο πρόσωπο του θύματος κάτι από την εν ζωή κατάσταση του, και έτσι δημοσίευσαν τη φωτογραφία του όλες οι εφημερίδες για να βοηθήσουν στην αναγνώριση του πτώματος. Η Αστυνομία και η Γενική Ασφάλεια είχαν κινητοποιήσει σχεδόν όλες τις δυνάμεις τους, στην προσπάθεια εξιχνίασης της υπόθεσης και τις αμέσως επόμενες ώρες σχεδόν 200 άτομα συνέρρευσαν στη μικρή αίθουσα του νεκροτομείου για να δουν το πτώμα.
Την Τετάρτη το πρωί και αφού οι εφημερίδες είχαν δημοσιεύσει την περιγραφή του αγνώστου θύματος και καλούσαν όσους είχαν εξαφανισμένους το τελευταίο δεκαήμερο να περάσουν από το Νεκροτομείο, ο ανθυπομοίραρχος Ταμπακόπουλος που είχε δει το πτώμα στις εφημερίδες, πήγε στο Νεκροτομείο και είπε ότι το πτώμα ανήκει -μάλλον- στον φίλο του Δημήτρη Αθανασόπουλο, εργολάβο, κάτοικο στη συνοικία του Χαροκόπου, Θησέως. Επειδή όμως ο Ταμπακόπουλος δεν ήταν 100% σίγουρος, πήγε και έφερε τον γιατρό Δημήτριο Καρτσώνη, συμπατριώτη, συγγενή και προσωπικό γιατρό του θύματος, για να επιβεβαιώσει τη γνώμη του. Και πραγματικά, όταν έφτασε ο γιατρός Καρτσώνης και εξετάζοντας κάποιες παλιές ουλές και ίχνη από παλιά κατάγματα που ήξερε ότι είχε ο φίλος του, επιβεβαίωσε την ταυτότητα του.
Οι επόμενες μέρες
Τις επόμενες ώρες, της Τετάρτης 7 Ιανουαρίου και μόλις επιβεβαιώθηκε η ταυτότητα του, αστυνομικοί με πολιτικά και από κοντά και δημοσιογράφοι κατευθύνθηκαν στο σπίτι του, όσο πιο γρήγορα μπορούσαν. Ο αστυνόμος Λαμπρινόπουλος και λίγοι άντρες του, μπήκαν στο σπίτι του θύματος ενώ οι υπόλοιποι άντρες του ΙΑ' Αστυνομικού τμήματος είχαν περιζώσει το κτίριο, και εκεί συνάντησαν την οικογένεια του. Τη γυναίκα του Σοφία (Αθανασοπούλου), και την πεθερά του (Αρτέμις Κάστρου). Επίσης, στο σπίτι ζούσε και η υπηρέτρια Γιαννούλα Μπέλλου ενώ εκείνη την ώρα βρήκαν και τον 19χρονο Δημήτρη Μοσκιό, πρώτο εξάδελφο της Αρτέμιδος Κάστρου, άρτι αφιχθέντα από την ιδιαίτερη παρτίδα του, την Κεφαλονιά. Με την αναγνώριση του πτώματος άρχισαν να καλούνται στη Γενική Ασφάλεια και να δίνουν καταθέσεις όλο και περισσότερα άτομα σχετιζόμενα με τον έναν ή τον άλλο τρόπο με τον Αθανασοπούλου.
Η νύχτα του φόνου
Το απόγευμα του Σαββάτου 3 Ιανουαρίου, ο Αθανασόπουλος συναντάται με τον ξάδελφο και γιατρό του Δημήτριο Καρτσώνη και αφού παίρνουν μαζί τους και τα τρία παιδιά του, πηγαίνουν στο Φάληρο βόλτα, και επιστρέφουν στις 6 το απόγευμα. Αφήνουν τα παιδιά στο σπίτι, παίρνουν τα εσώρουχα του Αθανασοπούλου –γιατί σκόπευε να κοιμηθεί σε ξενοδοχείο- και φεύγουν για την πλατεία Ομονοίας όπου και χώρισαν. Στις 9 το βράδυ ο Αθανασόπουλος βρίσκεται στο καφενείο “Νέον” της Ομόνοιας, όπου πληρώνει κάποιον εργολάβο, και στις 10:00 θεάται στο ζυθεστιατόριο “Κρίνος”, όπου και συναντιέται με τον Σπύρο Γυφτέα, αδελφό του συνεταίρου του. Μπαίνουν στο αυτοκίνητο του Γυφτέα, πηγαίνουν στο σπίτι της δακτυλογράφου Δανάης Χατζηπαναγιώτου, παίρνουν εκείνη, τη μητέρα της και τον 11χρονο αδελφό της και πάνε στο ζυθεστιατόριο “Γεμενάκη” στο Παλαιό Φάληρο για να διασκεδάσουν. Εκεί παραμένουν μέχρι τις 1:00 τα ξημερώματα και στις 1:30 τον αφήνουν έξω από το σπίτι του. Θεωρητικά, εκεί χάνονται τα ίχνη του μιας και η οικογένεια του αρνείται ότι τελικά μπήκε στο σπίτι. Οι γυναίκες δέχονται τις επόμενες μέρες τις επισκέψεις των φίλων του που τον αναζητούσαν, αλλά απαντούσαν σε όλους ότι δεν τον έχουν δει καθόλου.
Σε αυτό ακριβώς το κρίσιμο σημείο -που χάνονται τα ίχνη του Αθανασόπουλου- η Αστυνομία είχε επικεντρώσει όλες τις προσπάθειές της. Οι φίλοι του Αθανασόπουλου Γυφτέας και Χατζηπαναγιώτου ισχυρίζονταν ότι το είχαν αφήσει ζωντανό έξω από την πόρτα του σπιτιού του, η οικογένειά του ισχυρίζονταν ότι ο Αθανασόπουλος δεν μπήκε ποτέ μέσα. Ήταν πλέον φανερό ότι κάποιοι ψεύδονταν και η Αστυνομία έπρεπε να βρει ποιοι. Οι Καρτσώνης, ο Γυφτέας και οι δυο κυρίες Χατζηπαναγιώτου κρατούνταν στην Ασφάλεια όπου υποβάλλονταν σε πολύωρες ανακρίσεις. Στη Γενική Ασφάλεια οδηγήθηκαν και η πεθερά του θύματος, η υπηρέτρια και ο νεαρός ξάδερφος της Αρτέμιδος, Μοσκιός, όπου και αυτοί υποβλήθηκαν σε εξονυχιστική ανάκριση.
Οι έρευνες συνεχίζονται
Ταυτόχρονα το σπίτι υποβλήθηκε σε ενδελεχή έρευνα και δεν άργησαν να προκύψουν κάποιες σημαντικές αποδείξεις. Βρέθηκαν κάποιες κηλίδες αίματος στην πίσω αυλή, ξύσματα των οποίων μεταφέρθηκαν στα εργαστήρια της Υπηρεσίας Εγκληματολογικών Αναζητήσεων για ανάλυση, βρέθηκαν οι ίδιες ακριβώς κλωστές, ο ίδιος ακριβώς σπάγκος και το ίδιο ακριβώς ύφασμα που είχαν χρησιμοποιηθεί στο πακετάρισμα του πτώματος. Επίσης κατασχέθηκαν μαχαίρια, μαχαιρίδια και άλλα μικροαντικείμενα για να εξεταστούν από ειδικό επιστήμονα για να εξακριβωθεί μήπως υπάρχουν πάνω τους κηλίδες αίματος. Επίσης πήραν από το μαγειρείο και το πλυσταριό του σπιτιού ποσότητα τέφρας και χώματος για να εξεταστεί και αυτή για αίμα, το ίδιο έγινε και με τα παπούτσια και τις παντόφλες της οικογένειας. Βρέθηκαν οι μαγαζάτορες από τους οποίους αγοράστηκαν τα χαρτιά, τα υφάσματα και οι σπάγκοι, και εκείνοι υπέδειξαν την υπηρέτρια Γιαννούλα Μπέλλου σαν αγοράστρια, και τέλος οι γείτονες είχαν δει ένα κάρο να σταματάει στο σπίτι τη Δευτέρα το απόγευμα και να παίρνει κάποια τσουβάλια.
Την Πέμπτη 8 Ιανουαρίου διενεργείται και συμπληρωματική νεκροψία από τον Γεωργιάδη και τον ιατροδικαστή Τρουπάκη, και τότε βρίσκονται και οι τρύπες στο κεφάλι του Αθανασόπουλου από σφαίρες. Οι σφαίρες, δύο, ήταν από περίστροφο τύπου Μπράουνιγκ και αυτές ήταν η αιτία του θανάτου του Αθανασόπουλου. Επίσης διαπιστώνεται ότι οι τομές που έφερε στο στήθος του ο Αθανασόπουλος είχαν γίνει -τελικά- μετά τον θάνατό του, και ότι είχε υποστεί απόπειρα στραγγαλισμού.
Την Παρασκευή 9 Γενάρη μεταφέρθηκε και η Φούλα Αθανασοπούλου στα κρατητήρια της Ασφάλειας αφού η έντονη αιμορραγία της εμμήνου ρύσεως της την είχε κρατήσει τις προηγούμενες μέρες κλινήρη. Τα παιδιά ανέλαβε να τα προσέχει η οικογένεια Παπαδάκη του πάνω ορόφου. Οι ανακρίσεις των τεσσάρων υπόπτων συνεχίζονταν με εντατικούς ρυθμούς και όλο και πιο συχνά έπεφταν σε αντιφάσεις μεταξύ τους. Η πιο σημαντική από αυτές ήταν η μαρτυρία του Μοσκιού ότι το βράδυ του φόνου είχε κοιμηθεί στο σπίτι του Αθανασόπουλου, στο δωμάτιο της ξαδέρφης του Κάστρου ενώ οι γυναίκες υποστήριζαν ότι δεν είχε κοιμηθεί εκεί. Την ίδια μέρα και αφού είχαν ανακριθεί σχεδόν οι πάντες που σχετίζονταν με τη ζωή του Αθανασόπουλου με οποιοδήποτε τρόπο, άρχισαν να απολύονται μερικοί από αυτούς.
Με τις ανακρίσεις των, υπόπτων πλέον, γυναικών να προχωρούν, ο υπεύθυνος της υπόθεσης, Διευθυντής της Γενικής Ασφάλειας Αριστοτέλης Κουτσουμάρης, Πέμπτη απόγευμα ήδη, πήγε στον Εισαγγελέα Πλημμελειοδικών Κιουρτσάκη και του ανέφερε τις αποδείξεις που είχε μέχρι τότε συγκεντρώσει. Ο Κιουρτσάκης χαρακτήρισε το αδίκημα “φόνο μετά ληστείας” και παρέπεμψε την υπόθεση στον ανακριτή του Ε' Αστυνομικού τμήματος Ρουμελιανάκη με την εντολή να επιληφθεί της υπόθεσης. Ο Κιουρτσάκης ωστόσο, έδωσε διαταγή στον Αστυνομικό Διευθυντή να συνεχίσει τις έρευνές του. Την Παρασκευή 9 Ιανουαρίου είχαν αφεθεί ελεύθεροι οι πάντες, εκτός από την οικογένειά του και το γιατρό Καρτσώνη.
Οι ομολογίες
Πρώτος, τη νύχτα του Σαββάτου 11 Ιανουαρίου ομολόγησε ο Δημήτρης Μοσκιός. Όταν τον κάλεσε στο γραφείο του ο διευθυντής Κουτσουμάρης για ακόμα μια ανάκριση, είχε τοποθετήσει τα ρούχα και το καπέλο του Αθανασόπουλου πάνω σε μια καρέκλα, με τρόπο ώστε να μοιάζει στον μακαρίτη εργολάβο. Ο Μοσκιός ταράχτηκε πάρα πολύ, και αφού ο Κουτσουμάρης του είπε ότι η ανιψιά του τα είχε πει όλα, άρχισε να μιλάει και ο Μοσκιός. Συγκεκριμένα, είπε ότι είχε πολλές υποχρεώσεις στην ξαδέρφη του γιατί εκείνη τον φρόντιζε από τότε που ήρθε στην Αθήνα. Από τότε που ο Αθανασόπουλος εγκατέλειψε το σπίτι του στις 15 Δεκέμβρη, ο Μοσκιός κοιμόταν τις περισσότερες φορές εκεί. Το Σάββατο τη νύχτα άκουσαν τον Αθανασόπουλο που μπήκε στο σπίτι του και μετά άκουσαν καυγά με τη γυναίκα του. Ήτανε εξαγριωμένοι μαζί του, λέει, γιατί τυραννούσε συχνά την οικογένεια του.
Το πρωί που σηκώθηκαν πήγαν μέσα και τον σκότωσαν, το βράδυ της Κυριακής τον κομμάτιασαν και τον έραψαν μέσα στα τσουβάλια. Η ξαδέρφη του μέσω ενός Μαγουλόπουλου που έμενε στη Καλλιθέα κανόνισε να βρεθεί το κάρο με το οποίο μεταφέρθηκαν τα τσουβάλια. Το μαχαίρι και το περίστροφο του εγκλήματος τα παρέδωσε για φύλαξη σε ένα σπίτι στον Πειραιά. Μετά ομολόγησε η πεθερά Άρτεμις Κάστρου, μετά η υπηρέτρια Γιαννούλα Μπέλλου και τέλος και η Φούλα Αθανασοπούλου. Η Μπέλλου και η Κάστρου είπαν περίπου τα ίδια, αλλά αθωώνοντας εντελώς τη Φούλα, υποστηρίζοντας ότι την ώρα του φόνου ήταν έξω από το σπίτι και δεν αναμίχθηκε σε καμιά άλλη ενέργεια.
Ο Σπύρος Μαγουλόπουλος παρόλο που τον υποδείκνυαν σαν το άτομο που έκανε τις συνεννοήσεις για τον καραγωγέα και επίσης ότι βοήθησε να ρίξουν το πτώμα, αρνήθηκε τα πάντα. Ισχυριζόταν ότι ναι μεν έμαθε για το έγκλημα τη Δευτέρα το πρωί από την Κάστρου που του ζήτησε τη βοήθειά του, αλλά αυτός έφυγε μη δίνοντας κανενός είδους βοήθεια, πέρα από το ότι δεν ανάφερε τίποτα στην Αστυνομία. Αμέσως, βέβαια, αφέθηκε ελεύθερος ο Καρτσώνης που κρατιόταν εξαιτίας της ιατροδικαστικής έκθεσης του Γεωργιάδη, -για τον γιατρό που έπρεπε να είχε κάνει τον τεμαχισμό- και πλήθος συγγενών, φίλων και δημοσιογράφων τον περίμεναν για να μιλήσουν μαζί του.
Ο ανακριτής Ρουμελιανάκης, που περίμενε διακριτικά να τελειώσει η προανακριτική διαδικασία, έσπευσε μέσα στη νύχτα, στο κτίριο της Γενικής Ασφάλειες, για να πάρει τις πρώτες απολογίες των δραστών, πριν προλάβουν να διορίσουν δικηγόρους. Το απόγευμα της Κυριακής 12 Ιανουαρίου 1931 ο Ρουμελιανάκης πήρε και συμπληρωματικές απολογίες, διευκρινίζοντας κάποια σκοτεινά σημεία και πλέον, αφού τους απήγγειλε κατηγορίες για φόνο εκ προμελέτης, οι κατηγορούμενοι μπόρεσαν να επικοινωνήσουν με τους δικηγόρους τους. Έγιναν κάποιες σκέψεις να γίνει αναπαράσταση του εγκλήματος –αν και μόνο στο διάβασμα της είδησης στις εφημερίδες, χιλιάδες κόσμου συγκεντρώθηκαν έξω από το σπίτι του φόνου, με άγριες διαθέσεις για τους κατηγορούμενους– αλλά η Αστυνομία αποφάσισε να αφήσει την πρωτοβουλία αυτή να την πάρει η ανακριτική αρχή.
Η ανακριτική αρχή, με τη σύμφωνη γνώμη της Αστυνομίας ότι το έγκλημα είχε διαλευκανθεί και ως προς τις τελευταίες του λεπτομέρειες, δεν έκανε αναπαράσταση (κάτι που τελικά όμως, δυσκόλεψε τη διαδικασία της δίκης, γιατί οι διαφορές στις λεπτομέρειες που ο κάθε κατηγορούμενος υποστήριζε δεν μπόρεσαν ποτέ να οδηγήσουν στην ανακάλυψη του πραγματικού τρόπου με τον οποίο δολοφονήθηκε ο Αθανασόπουλος αλλά και γιατί ανάγκασε τον Εισαγγελέα να πάει ο ίδιος στο σπίτι του φόνου, ένα χρόνο μετά, για να αποκτήσει ιδίοις όμμασι, γνώμη).
Οι κατηγορούμενοι στον ανακριτή
Τη Δευτέρα 12 Γενάρη, οι κατηγορούμενοι πήγαν στα γραφεία της Υπηρεσίας Εγκληματολογικών Αναζητήσεων για να σημανθούν και να φωτογραφηθούν, μετά στον Εισαγγελέα Πλημμελειοδικών και από εκεί στον ανακριτή. Το πλήθος που είχε μάθει την πληροφορία από την προηγούμενη μέρα, είχε αρχίσει από τη νύχτα να μαζεύεται έξω από το κτίριο της Γενικής Ασφάλειας-που τότε βρισκόταν στη Σατωβριάνδου- προκειμένου να δουν από κοντά τις “φόνισσες” και να τις γιουχάρουν. Παρόλο που η Αστυνομία κράτησε κρυφή την ώρα της μεταφοράς, το πλήθος δεν διαλυόταν, αλλά περίμενε με εμφανή σημάδια θυμού να τις δει και να τις λιντσάρει. Τρεις χιλιάδες άνθρωποι είχαν συγκεντρωθεί φωνάζοντας και βρίζοντας και χρειάστηκε όλη η δύναμη των αστυνομικών της Γενικής Ασφάλειας για να τους συγκρατήσουν και να μπορέσουν να επιβιβάσουν τους κρατούμενους στο αυτοκίνητο της Αστυνομίας.
Απο εδώ και πέρα, τον λόγο είχε η τακτική ανάκριση, και ο ανακριτής Ρουμελιανάκης που θα έπαιρνε τις απολογίες τους, οι οποίες θα γίνονταν πλέον καθ' υπόδειξη των συνηγόρων τους. Μέχρι τις 17 Γενάρη είχαν απολογηθεί και είχαν δώσει και συμπληρωματικές απολογίες και οι 5 κατηγορούμενοι, οπότε και προφυλάκιστηκαν. Οι τρεις γυναίκες οδηγήθηκαν στις γυναικείες φυλακές Αβέρωφ, ο Δημήτρης Μοσκιός στο τμήμα κράτησης ανηλίκων φυλακών Αβέρωφ, στο “Εφηβείο” όπως λεγόταν τότε, και ο Σπύρος Μαγουλόπουλος στις φυλακές του Παλιού Στρατώνα, στο Μοναστηράκι.
Η απολογία της πεθεράς
Το πρωί της Κυριακής 4 Γενάρη ήρθε στο δωμάτιο της η κόρη της, και κλαίγοντας, της είπε για το πόσο αισχρός ήταν ο άντρας της, και ότι την παίδευε ζητώντάς της ακατονόμαστα πράγματα. Αυτά τα άκουσε και ο Μοσκιός που κοιμόταν στο δωμάτιό της, που θύμωσε και σηκώθηκε λέγοντας στις γυναίκες να τον αφήσουν να καθαρίσει εκείνος. Ύστερα απο 20 λεπτά πήγε στο δωμάτιο του Αθανασόπουλου και βρίστηκαν μεταξύ τους, ο Αθανασόπουλος γύρισε να ξανακοιμηθεί και τότε ο Μοσκιός τον πυροβόλησε. Αφού άκουσε τους πυροβολισμούς πήγε μέσα και είδε τον Αθανασόπουλο πεσμένο κάτω απο το κρεβάτι και το Μοσκιό με την υπηρέτρια να τον στραγγαλίζουν. Μετά το θάνατο έβαλαν το πτώμα σε μια κουβέρτα, η υπηρέτρια με τον Μοσκιό, τον πήγαν στο αποχωρητήριο και τα μεσάνυχτα της Κυριακής πλέον στο πλυσταριό όπου και πάλι οι δυο μαζί, τον τεμάχισαν. Αρνήθηκε οποιαδήποτε ανάμειξη της κόρης της, λέγοντας οτι τη στιγμή του φόνου η Φούλα απουσίαζε απο το σπίτι.
Τη Δευτέρα 5 Γενάρη το πρωί τους επισκέφτηκε ο Μαγουλόπουλος και η πεθερά του εξομολογήθηκε το φόνο και ζήτησε τη βοήθειά του. Όντως, εκείνος γύρω στις 9:00 το βράδυ έφερε έξω απο το σπίτι ένα κάρο για να πάρει τα τσουβάλια αλλά δεν ξέρει ούτε ποιοι ήταν επάνω στο κάρο ούτε που τον έριξαν. Όσο για τα όπλα υποστήριξε οτι το περίστροφο ανήκε στον Μοσκιό το δε μαχαίρι, ήταν κοινό, του ψωμιού. Το έγκλημα δεν ήταν προμελετημένο, και ούτε ποτέ είχε παρακινήσει τον εξάδελφό της να κάνει κάτι τέτοιο.
Η σύλληψη των συνεργών του Μαγουλόπουλου, του καραγωγέα και του μεταφορέα, αποδείχτηκε δύσκολη δουλειά. Το γεγονός οτι ο Μαγουλόπουλος αρνήθηκε τη συμμετοχή του στη μεταφορά του πτώματος δυσχέρανε εξαιρετικά την εύρεση του καραγωγέα. Η σύλληψη δύο ακόμα ατόμων, δεν έγινε παρά τον Οκτώβρη του 1931. Σαν συνεργοί του Σπύρου Μαγουλόπουλου έπειτα απο πληροφορίες, προφυλακίστηκαν δυο ανιψιοί του, ο Γιώργος Κορναράκης και ο Αντώνης Μαγουλόπουλος.
Η ψυχική και πνευματική υγεία του Μοσκιού, μετά τον εγκλεισμό του στις φυλακές άρχισε σιγά-σιγά να διαταρράσεται. Ήδη απο τον Απρίλη του 1931 αρνιόταν να δεχτεί τροφή, και καθόταν ακίνητος και σιωπηλός. Τον Αύγουστο του 1931 νοσηλεύτηκε για ένα μήνα στο δημόσιο ψυχιατρείο με συμπτώματα “οξείας νευρασθένειας” μετά παραισθήσεων. Νοσηλεύτηκε και πάλι ένα μήνα πριν αρχίσει η δίκη.
Η δίκη
Όσο πλησίαζαν οι μέρες της δίκης οι εφημερίδες άρχισαν να αναζωπυρώνουν το ενδιαφέρον του κοινού. Πλήθος άρθρων, ρεπορτάζ και αφιερωμάτων άρχισαν να δημοσιεύονται στον καθημερινό Τύπο που - απέχοντας πολύ απο την αντικειμενικότητα, ενημέρωνε το κοινό για κάθε υπαρκτό ή ανύπαρκτο γεγονός.
Η μεγάλη αίθουσα του Πλημμελειοδικείου – η μεγαλύτερη αίθουσα των δικαστηρίων – επιλέχτηκε για να γίνει η δίκη. Λίγες μέρες πριν αρχίσει η διαδικασία, το υπουργείο Δικαιοσύνης, ξέροντας πόσο μεγάλη θα ήταν η προσέλευση των θεατών, αποφάσισε να επιτρέψει την είσοδο μόνο σε όσους είχαν παραλάβει απο τη γραμματεία των δικαστηρίων, εισιτήρια ελευθέρας εισόδου. Κυκλοφοριακές ρυθμίσεις τόσο για τα οχήματα όσο και τους πεζούς, έγιναν έξω, γύρω αλλά και μέσα στο δικαστήριο και ισχυρή αστυνομική δύναμη πήρε θέσεις για να επιβάλλει την τάξη και για να προστατεύσει τους κατηγορούμενους.
Το πρωί της Πέμπτης 18 Φλεβάρη 1932, πρώτης μέρας της δίκης, οι κατηγορούμενες Κάστρου, Αθανασοπούλου και Μπέλλου μεταφέρθηκαν απο τις γυναικείες φυλακές Αβέρωφ που κρατούνταν, στην αίθουσα του δικαστηρίου. Το ίδιο έγινε και με τους άντρες κρατούμενους, Σπύρο και Αντώνη Μαγουλόπουλο και Γιώργο Κορναράκη απο τις φυλακές Συγγρού, ενώ ο φυσικός αυτουργός του εγκλήματος Δημήτρης Μοσκιός μεταφέρθηκε απο το τμήμα Μεταγωγών όπου είχε διανυκτερεύσει στο δικαστήριο.
Οι κατηγορούμενοι.
Ο Μοσκιός βρισκόταν σε άθλια κατάσταση: ...χλωμός, ρακένδυτος, με τα μαλλιά κομμένα σύριζα με τη ψιλή μηχανή, χωρίς κολάρο και με ανοιχτό το πουκάμισό του γύρω απο το λαιμό, μοιάζει περισσότερο με πελιδνό φάσμα που ξεπήδησε απο κάποιο τρομακτικό όνειρο. Στην όψη του είναι χυμένη μια χλομάδα θανάτου και στα απλανή και θολωμένα του μάτια αντιφεγγίζεται ένας τρόμος ανείπωτος και βουβός. Κρατεί τα χείλη του ερμητικά κλεισμένα και δεν απαντά σε καμμιά ερώτηση. Φαίνεται σαν να μη βλέπει, να μην ακούει, σαν να μην αντιλαμβάνεται καν τι πρόκειται να συμβεί ή τι γίνεται γύρω του....
Το δικαστήριο με πρόεδρο τον εφέτη Κάβουρα, παίρνει τις θέσεις του, οι κατηγορούμενοι δηλώνουν τους συνηγόρους τους, το ίδιο και η πολιτική αγωγή – η μητέρα του Αθανασόπουλου, Αικατερίνη-. Την πολιτεία εκπροσωπεί ο Εισαγγελέας Εφετών Ρηγανάκος αυτοπροσώπως. Οι δικηγόροι της υπεράσπισης και για το σύνολο των κατηγορουμένων είναι 17 ενώ οι συνήγοροι της πολιτικής αγωγής 10. Γίνεται η κλήρωση των 10 ενόρκων που θα αποφασίσουν για την τύχη των κατηγορουμένων -όλοι άντρες-, και διαβάζεται ο εντυπωσιακός κατάλογος των μαρτύρων. 64 μάρτυρες κατηγορίας και 80 υπερασπίσεως. Αφού διαβαστεί το κατηγορητήριο και το παραπεμπτικό βούλευμα η δίκη αρχίζει. Ο Δημήτρης Μοσκιός κατηγορείται ως ο φυσικός αυτουργός του εγκλήματος.
Η Άρτεμις Κάστρου ως ηθικός αυτουργός, και κινητήριος δύναμη του φόνου, η Φούλα Αθανασοπούλου και αυτή ως ηθικός αυτουργός αλλά χωρίς να έχει ξεκαθαριστεί (και ούτε θα ξεκαθαριστεί ποτέ) ο τρόπος της συμμετοχής της, η Γιαννούλα Μπέλλου ως συνεργός του εγκλήματος και βοηθός στο τεμαχισμό και στην εξαφάνιση του πτώματος ο Σπύρος Μαγουλόπουλος ως συνεργός στην εξαφάνιση του πτώματος και οι Αντώνης Μαγουλόπουλος και Γιώργος Κορναράκης ως εκτελεστές της εξαφάνισης του πτώματος.
Σε όλο το διάστημα της δίκης το ενδιαφέρον του κοινού και των εφημερίδων παρέμεινε αμείωτο. Η αίθουσα του Πλημμελειοδικείου ήταν πάντα κατάμεστη απο κόσμο -τόσο που κάθε μέρα σημειώνονταν λιποθυμίες – αλλά και οι δρόμοι γύρω απο τα δικαστήρια ήταν πηγμένοι απο τους ανθρώπους που ήθελαν να δουν απο κοντά τις ¨μέγαιρες¨, τις “φόνισσες” και τις “κακούργες” να μπαινοβγαίνουν, για να τις βρίσουν και να τις λυντσάρουν.
Τελικά, δεν κατέθεσαν όλοι οι μάρτυρες. Το δικαστήριο, βλέποντας οτι με τόσους πολλούς μάρτυρες η δίκη μπορούσε να τραβήξει για δυο και παραπάνω μήνες, αποφάσισε οτι όσοι καλούνταν να καταθέσουν και έλειπαν θα διαγράφονταν απο τον κατάλογο και δεν θα είχαν άλλη ευκαιρία κατάθεσης. Έτσι, ουσιαστικά, κατέθεσαν περίπου 25 μάρτυρες κατηγορίας και 14 υπεράσπισης. Επίσης κατέθεσαν πραγματογνώμονες ψυχίατροι για να λύσουν το μυστήριο της κατάστασης του Μοσκιού, επιδείχτηκαν τα τεκμήρια του φόνου, καθώς και το γύψινο πρόπλασμα του στήθους του Αθανασόπουλου, που είχαν κατασκευάσει οι ειδικοί της ιατροδικαστικής υπηρεσίας πέρσυ. Η υπεράσπιση ζητεί να πάει σύσσωμο το δικαστήριο στο σπίτι του Αθανασόπουλου προκειμένου να λάβουν ακριβή γνώση των χώρων και του τρόπου της δολοφονίας αλλά το δικαστήριο αρνείται, τελείως πεπεισμένο οτι ξέρει πως έγινε η δολοφονία.
Στις 7 Μάρτη τελειώνει η ακροαματική διαδικασία και αρχίζουν οι απολογίες των κρατουμένων. Πρώτος απολογείται ο Κορναράκης, μετά οι Αντώνης και Σπύρος Μαγουλόπουλος, η υπηρέτρια Γιαννούλα Μπέλλου και την Πέμπτη 10 Μαρτίου, η δίκη φτάνει στο δημοφιλέστερο σημείο της με την απολογία της Φούλας Αθανασοπούλου. Από τις προηγούμενες μέρες ο συνωστισμός στην αίθουσα έφτασε στο απροχώρητο. Από την προηγουμένη όμως, το δικαστήριο επειδή πίστευε οτι θα ακούγονταν πράγματα που θα πρόσβαλλαν τη δημόσια αιδώ, αποφάσισε να συνεχιστεί η δίκη κεκλεισμένων των θυρών. Αυτή η απαγόρευση κράτησε όσο απολογούνταν η Φούλα, η οποία επί δυόμισυ μέρες εξέθετε με απόλυτη σαφήνεια, διαύγεια και ευαισθησία ολόκληρη σχεδόν την προηγούμενη ζωή της, τη συζυγική δυστυχία της, αλλά και τα περιστατικά της δολοφονίας. Μετά συνέχισε η μητέρα της και τέλος ο Μοσκιός. Ο Μοσκιός βέβαια δεν μπόρεσε να καταθέσει και αντ' αυτού διαβάστηκαν οι καταθέσεις που είχε δώσει πέρσι στον ανακριτή.
Την Τρίτη 15 Μάρτη περαιώνεται η αποδεικτική διαδικασία και αρχίζουν οι αγορεύσεις.
Ο Εισαγγελέας Εφετών Ρηγανάκος, με μια 5ωρη αγόρευση προσπαθεί να καταποντίσει -κυρίως τις γυναίκες κατηγορούμενες – και ζητάει την καταδίκη και των τριών σε θάνατο γιατί "όχι μόνο εξετέλεσαν την άγρια ανθρωποκτονία εκ προμελέτης αλλά επίσης μόλυναν την τίμια ελληνική συζυγική εστία, και στιγμάτισαν και αυτόν τον νεοελληνικό πολιτισμό" Οι αγορεύσεις συνηγόρων και κατηγόρων θα κρατήσουν μέχρι τις 24 Μάρτη.
Αργά το βράδυ της 24ης Μαρτίου οι ένορκοι αποσύρονται σε σύσκεψη. Κατά τις 4:00 το πρωί της 25ης Μάρτη επιστρέφουν για να κρίνουν τους 4 κατηγορουμένους ενόχους ...οτι από κοινού συμφέροντος κινούμενοι συναπεφάσισαν την εκτέλεση της δολοφονίας του Αθανασόπουλου και ένεκα ταύτης συνομολογήσαντες προς αλλήλους αμοιβαίαν συνδρομή, και εσκεμμένως εξετέλεσαν ανθρωποκτονία. Δίνει ελαφρυντικά στον Δημήτρη Μοσκιό ότι .... ετέλεσε το παραπάνω κακούργημα σε κατάσταση σύγχυσης του νοός και των αισθήσεων κα χωρίς πλήρη συνείδηση των πράξεων του... Κρίνει ένοχο τον Σπύρο Μαγουλόπουλο ...ότι συνήργησε εν γνώσει και επίτηδες στο ως άνω πραχθέν κακούργημα.... και κρίνει αθώους τους Αντώνη Μαγουλόπουλο και Δημήτρη Κορναράκη.
Ετυμηγορία
Άρτεμις Κάστρου και Φούλα Αθανασοπούλου ένοχες για φόνο εκ προμελέτης και εξ ιδιοτέλειας και άνευ ουδεμία συγχύσεως.
Γιαννούλα Μπέλλου και Δημήτριος Μοσκιός ένοχοι για φόνο εκ προμελέτης και εξ ιδιοτέλειας ευρισκόμενοι εν μέτρια σύγχυση λόγω βλακείας.
Σπύρος Μαγουλόπουλος συνεργός άνευ ιδιοτέλειας στην απόκρυψη και απόρριψη του πτώματος.
Αντώνης Μαγουλόπουλος και ο Ιωάννης Κορναράκης αθώοι των κατηγοριών.
Ποινές
Μετά τη σύσκεψη των δικαστών επιβλήθησαν οι ακόλουθες ποινές:
Σοφία (Φούλα) Αθανασοπούλου και Άρτεμις Κάστρου: εις θάνατον
Δημήτριος Μοσκιός: πρόσκαιρα δεσμά -20 έτη και 1 μήνας για παράνομη οπλοφορία
Γιαννούλα Μπέλλου: ισόβια δεσμά
Σπύρος Μαγουλόπουλος: 20 μήνες φυλάκιση
Η επιτυχημένη αγόρευση του συνηγόρου της Αθανασοπούλου, Κωνσταντίνου Τσουκαλά, που ξεσήκωσε θύελλα χειροκροτημάτων μέσα στην αίθουσα του δικαστηρίου αλλά και η απολογία της ίδιας της Φούλας Αθανασοπούλου που για πρώτη φορά, οι πολίτες άκουγαν και τη δική της άποψη για τη ζωή της με τον Αθανασόπουλο και για το έγκλημα, έκαναν τον κόσμο να πάψει να είναι τόσο εχθρικός απέναντί της. Έτσι, όλο και περισσότεροι ζητούσαν να μην εκτελεστεί η ποινή τους, παρά να μετατραπεί σε ισόβια κάθειρξη. Η εφημερίδα Βραδυνή μάλιστα, είχε συντάξει έκκληση προς τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας για να τους δώσει χάρη και πλήθος κόσμου πήγαινε κάθε μέρα στα γραφεία της και υπέγραφε την έκκληση. Η εφημερίδα μάλιστα, καθημερινά σχεδόν, δημοσιεύε τα ονόματα αυτών που υπέγραφαν. Τον Μάη του 1932 και ο πατέρας της Φούλας και σύζυγος της Άρτεμις Κάστρου, παρακάλεσε με τηλεγράφημά του στο υπουργείο Δικαιοσύνης, να ανασταλεί η εκτέλεση της ποινής τους. Παράλληλα, και μέσα στην προκαθορισμένη ημερομηνία, οι συνήγοροι των δυο γυναικών έκαναν αίτηση για αναψηλάφηση της δίκης λόγω παρατυπιών και παρανομιών που είχαν διεξαχθεί κατά τη διάρκειά της. Οι συνήγοροι έλπιζαν ότι μια δίκη εκ νέου, θα άλλαζε τις ποινές που έλαβαν οι πελάτισσές τους.
Στις 4 Ιουνίου του 1932 δικάστηκε στον Άρειο Πάγο η αίτηση για την αναψηλάφηση και στις 26 του ίδιου μήνα βγήκε η απόφαση. Ο Άρειος Πάγος έκρινε την αναίρεση δεκτή εν μέρει. Δηλαδή, αποφάσισε ότι ο ένας από τους δέκα λόγους που παρέθεσαν οι συνήγοροι – αυτός της μη ακρίβειας των πρακτικών –(συγκεκριμένα οι συνήγοροι της υπεράσπισης παρατήρησαν ότι τα πρακτικά δεν απέδωσαν, σε ορισμένες περιπτώσεις, με ακρίβεια τις καταθέσεις των μαρτύρων-) ήταν βάσιμος και ως εκ τούτου διέταξε ανακρίσεις, για να εξακριβωθεί το ζήτημα. Στις 21 Σεπτεμβρίου του 1932 όμως, ο Άρειος Πάγος έκρινε τελικά ότι δεν συνέτρεχε λόγος αναίρεσης της δίκης εξ αιτίας αυτού του θέματος.
Ετσι, τώρα, σειρά είχε η αίτηση για παροχή χάριτος προς το Συμβούλιο Χαρίτων το αρμόδιο να αποφασίσει για αυτό το θέμα. Η αγωνία για τις δυο γυναίκες είχε ανέβει στο κατακόρυφο. Αν και η παράδοση των τελευταίων 50 χρόνων στην Ελλάδα, σε αυτό το θέμα, ήταν με το μέρος τους – εθιμικώ δικαίω, γυναίκες καταδικασμένες σε θάνατο δεν εκτελούνταν ποτέ, ωστόσο η υπόθεσή τους είχε προκαλέσει τόση αναταραχή στην κοινή γνώμη, που δεν μπορούσαν να ήταν ήσυχες.
Το Συμβούλιο Χαρίτων τελικά, στη συνεδρίαση της 1ης Δεκέμβρη του 1932, λαμβάνοντας υπόψη και την άψογη συμπεριφορά των δυο κρατουμένων κατά το διάστημα της μέχρι τότε φυλάκισής τους, αποφάσισε την παροχή χάριτος και μετέτρεψε την ποινή τους σε ισόβια δεσμά. Η απόφαση του Συμβουλίου πάρθηκε πρώτα για την Αθανασοπούλου και στην επόμενη συνεδρίαση για την Κάστρου.
Η απόφαση υπογράφτηκε από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, Αλέξανδρο Ζαΐμη, στις 10 Ιανουαρίου του 1933.
Τελικά η Άρτεμις Κάστρου και η Φούλα Αθανασοπούλου αποφυλακίστηκαν με το διάταγμα περί αποσυμφορήσεως των φυλακών, της κατοχικής κυβέρνησης Τσολάκογλου.
Η Γιαννούλα Μπέλλου σύμφωνα με τις πληροφορίες των εφημερίδων, στάθηκε πάντα πιστή σύντροφος και βοηθός των δυο κυρίων της, και κυρίως της Άρτεμις Κάστρου. Μέσα στις φυλακές δούλευε στο υφαντουργείο των φυλακών τα πρωινά και τα απογεύματα έκανε μικρο-θελήματα στις δυο κυρίες της.
Μοσκιός
Για τον Μοσκιό τα πράγματα δεν εξελίχθηκαν καθόλου ευνοϊκά. Μετά την καταδίκη του, επέστρεψε στο “Εφηβείο” των φυλακών Αβέρωφ. Όμως παρουσίασε και πάλι διαταραχές στη συμπεριφορά του. Όπως είπε ο διευθυντής των φυλακών στους ψυχιάτρους που πήγαν να τον εξετάσουν, ολόκληρη ομάδα φυλάκων του Εφηβείου προσπαθούσε κάθε φορά να τον ταΐσει για να μην πεθάνει από την πείνα. Το μόνο που τρώει είναι το ψωμί, γιατί μάλλον αυτό αντιλαμβάνεται για φαγώσιμο ενώ οτιδήποτε άλλο αρνείται να το φάει. Οι φύλακες για να τον αναγκάσουν να φάει, τον χτυπάνε με τον βούρδουλα ή απειλούν ότι θα τον χτυπήσουν και μόνο έτσι, φοβούμενος το ξύλο, τρώει. Επίσης ,παραμένει ολόκληρες ώρες ακίνητος, ενώ κατά διαστήματα το πρόσωπό του συσπάται από διάφορες γκριμάτσες. Όταν είναι μόνος του συνεχώς φωνάζει και βγάζει άναρθρες κραυγές για να ησυχάσει όταν κάποιος έρθει κοντά του. Έτσι, στις 13 Απριλίου του 1932 διατάχτηκε η μεταφορά του στο δημόσιο ψυχιατρείο, το Δαφνί.
Τον Οκτώβριο του 1933 αρρώστησε βαριά απο τύφο. Απο το ψυχιατρείο μεταφέρθηκε για νοσηλεία στο νοσοκομείο Λοιμωδών Νόσων. Για ένα μήνα ήταν βαριά άρρωστος με τον πυρετό να κυμαίνεται στους 41 βαθμούς, και κρίσεις νευρικές και ρίγη να συγκλονίζουν το κορμί του. Μια νύχτα οι κρίσεις ήταν τόσο έντονες που είχε παραισθήσεις και σηκώθηκε και αναποδογύρισε τα πάντα μέσα στο θάλαμο, φωνάζοντας οτι τον κυνηγάνε για να τον σκοτώσουν. Ακριβώς απο την επόμενη μέρα άρχισε να δίνει σημάδια καλυτέρευσης. Σταμάτησε να βήχει και να φτύνει, δεν τρεμούλιαζε και κατά το μεσημέρι της ίδιας μέρας, ζήτησε ένα ποτήρι νερό.
Οι ψυχίατροι δεν εξεπλάγησαν και μάλιστα ο ψυχίατρος του δημόσιου ψυχιατρείου Κονιός, είπε οτι η πυρετοθεραπεία -με ενέσεις τύφου- χρησιμοποιείται συχνά απο τους ψυχιάτρους για να θεραπεύσουν τους ασθενείς. Η κατάσταση του βελτιωνόταν μέρα με τη μέρα και ξαναγύρισε και πάλι στο Δαφνί. Όταν οι δημοσιογράφοι τον επισκέπτονται στο ψυχιατρείο, τον βρίσκουν ήρεμο, λογικό αλλά πετσί και κόκκαλο. Τους είπε οτι κατά τη διάρκεια της δίκης τα καταλάβαινε και τα έβλεπε όλα και τα θυμόταν όλα αλλά δεν μπορούσε να μιλήσει γιατί βούιζε το κεφάλι του και πνιγόταν στο λαιμό.
Δυστυχώς όμως μετά τον τύφο, ήρθε η φυματίωση. Φυματικός και μάλιστα στο δεύτερο στάδιο, στις 17 Φλεβάρη του 1934 θα μεταφερθεί για θεραπεία στο περίπτερο των φυλακισμένων που υπήρχε στο νοσοκομείο Σωτηρία ειδικά για τους φυματικούς κρατούμενους.
Η θεραπεία δεν θα έρθει ποτέ. Ο Δημήτρης Μοσκιός θα πεθάνει απο φυματιώση στις 16 Γενάρη του 1936, μόλις τέσσερις ημέρες προτού κλείσει τα 24 χρόνια του, και θα ταφεί με έξοδα του δημοσίου, στο Β' Νεκροταφείο.
Σπύρος Μαγουλόπουλος
Ο Μαγουλόπουλος αφού εξέτισε κανονικά το 18μηνο της ποινής του, στις φυλακές Συγγρού, απολύθηκε στις 29 Οκτωβρίου 1932.
Σε συνέντευξη σε δημοσιογράφο της εφημερίδας Ελεύθερος Άνθρωπος λέει: Κανείς δεν ξέρει ακόμη τι έχει γίνει! Η αλήθεια όπως εγώ την ξέρω δεν φάνηκε στη δίκη. Δεν μπορούσε όμως και να φανεί με τόσους ψευδομάρτυρες που παρήλασαν για να καταθέσουν πράγματα φανταστικά που και οι ίδιοι όμως κατάντησαν στο τέλος να πιστέψουν ότι ήταν αλήθεια αυτά που έλεγαν. Όποιος έμπαινε στην αίθουσα τα έχανε. Τον έπνιγε η ατμόσφαιρα.
Για την καταδίκη του πιστεύει ότι: εγώ δικαιότατα καταδικάστηκα. Θέλετε να σας πω και το άλλο; περίμενα να τιμωρηθώ αυστηρότερα. Γιατί αλήθεια είναι ότι βοήθησα στη μεταφορά του πτώματος, χωρίς να καταγγείλω τίποτα στις αρχές,
_________________________
ΣΗΜ. η ανάρτηση (Wikipedia) στη σελίδα όπου βρήκα την ιστορία ξεκινάει έτσι: Η δολοφονία του Δημήτριου Αθανασόπουλου, στις αρχές του 1931, στο σπίτι του, στην περιοχή Χαροκόπου, στην Καλλιθέα, ήταν ένα γεγονός που συγκλόνισε την ελληνική κοινή γνώμη της εποχής. Ακόμα και σήμερα θεωρείται ένα από τα πιο γνωστά εγκλήματα που έμειναν στην ιστορία και στη μνήμη των ανθρώπων, κυρίως με τον τίτλο που έδωσαν στην υπόθεση οι εφημερίδες της εποχής εκείνης, σαν Έγκλημα στου Χαροκόπου.
Το πτώμα του εργολάβου από τον Αναβρυτό της Μεγαλουπόλεως,Δημητρίου Αθανασοπούλου βρέθηκε τεμαχισμένο μέσα σε δυο μεγάλα τσουβάλια που είχαν ριχτεί στις όχθες του Κηφισσού ποταμού στις 6 Ιανουαρίου 1931. Μετά τις ομολογίες τους ανεκαλύφθηκε ότι το έγκλημα διετέλεσαν οι οικείοι του Αθανασοπούλου και συγκεκριμένα, φυσικός αυτουργός ήταν ο ξάδερφος της πεθεράς του Αθανασοπούλου, ο 19χρονος Δημήτριος Μοσκιός και ηθικοί αυτουργοί και συνεργοί η γυναίκα του Σοφία (Φούλα) Αθανασοπούλου, η πεθερά του Άρτεμις Κάστρου και η υπηρέτριά τους Ιωάννα (Γιαννούλα) Μπέλλου. Οι ένοχοι καταδικάστηκαν στις ανωτάτες ποινές, ειδικώς η γυναίκα και η πεθερά του Αθανασοπούλου που καταδικάστηκαν στην εσχάτη των ποινών -θανατική καταδίκη –. Η υπηρέτρια Γιαννούλα Μπέλλου καταδικάστηκε σε ισόβια δεσμά και ο Δημήτριος Μοσκιός σε 20 χρόνια.
Το έγκλημα αυτό κράτησε για πολύ καιρό τον ενδιαφέρον των εφημερίδων και της κοινής γνώμης όχι μόνο των Αθηνών αλλά ολόκληρης της Ελλάδος, αμείωτο. Οι εφημερίδες με συνεχόμενα πρωτοσέλιδα αφιέρωναν ολόκληρες στήλες καθημερινά, καθ'όλη τη διάρκεια των προ-ανακρίσεων, των ανακρίσεων και κυρίως της δίκης. Γράφτηκαν δεκάδες επιφυλλίδες, χρονογραφήματα, ανέκδοτα, νούμερα επιθεώρησης, διαφημίσεις, γελοιογραφίες και σατιρικά τραγούδια και κυκλοφόρησε και βιβλίο με μορφή καθημερινών φυλλάδων του 1 λεπτού όπως συνηθιζόταν τότε, με λίγο ή πολύ κατασκευασμένα βιογραφικά στοιχεία και δήθεν εξομολογήσεις των ενόχων. Επίσης ανέβηκαν και Καραγκιοζοδράματα στο λαϊκό θέατρο Σκιών, με πολύ μεγάλη προσέλευση του κοινού.
Η Αρχιεπισκοπή Αθηνών μάλιστα εξέδωσε και μια εγκύκλιο με τις σκέψεις του Αρχιεπισκόπου Χρυσοστόμου για το έγκλημα και τις αιτίες του που διαβάστηκε από τον άμβωνα σε όλες τις εκκλησίες την Κυριακή 18 Ιανουαρίου 1931.
Η επιρροή του εγκλήματος αυτού στην κοινωνία της εποχής ήταν τόσο μεγάλη που έγινε και λαϊκό τραγούδι σε μουσική και στίχους του Ιακώβου Μοντανάρη το 1931, το γνωστό Κακούργα πεθερά ή αλλιώς Καημένε Αθανασόπουλε τι σου' μελλε να πάθεις / από κακούργα πεθερά τα νιάτα σου να χάσεις. Όπως γράφει και ο συντάκτης του εφημερίδος Ελεύθερος Άνθρωπος σε άρθρο της Τρίτη 16 Φλεβάρη 1931 ...δεν είναι σπάνιο σε καμμιά μακρινή και βρώμικη ταβέρνα, ν' ακούσετε μια μακρόσυρτη φωνή που μέσα σε ένα ξέσπασμα ασυνήθους μερακιού τραγουδάει το τραγούδι της κακούργας πεθεράς: Στου Χαροκόπου τα στενά μια μικροπαντρεμένη...
Παρασκευή 15 Μαΐου 2026
ο Λευκάδιος Δρόνος και η σπηλιά του
Κυριακή 1 Μαρτίου 2026
Ο φόνος του Χαμενεΐ και τα ρομπότ-δολοφόνοι
Ο μήνας μπαίνει επεισοδιακά, με φόρα, χωρίς να δημιουργεί μηνύματα ελπιδοφόρα. Ο Γιώργος Χ. Παπασωτηρίου γράφει σήμερα, 01.03.26, εδω :
Πληροφορήθηκα για τον φόνο του ηγέτη του Ιράν Χαμενεΐ από τους Ισραηλινούς την ώρα που διάβαζα για τη διαμάχη της κυβέρνησης Τραμπ με την εταιρεία Τεχνητής Νοημοσύνης Anthropic.Η εταιρεία καταγγέλλει τον Τραμπ ότι επιχειρεί να δημιουργήσει ένα «ψηφιακό πανοπτικό» παρακολουθώντας τους πάντες τόσο στις ΗΠΑ όσο και στον κόσμο ολόκληρο, και συγχρόνως να δημιουργήσει ρομπότ-δολοφόνους.
Όταν διάβασα για τα ρομπότ-δολοφόνους ο συνειρμός με οδήγησε στον φόνο του Χαμενεΐ αλλά και πολλών άλλων στελεχών του Ιράν και της Χεζμπολάχ από το Ισραήλ. Και θέλησα να μάθω περί τίνος πρόκειται. Διαβάζω λοιπόν ότι δεν πρόκειται για φυσικά ρομπότ αλλά για λογισμικό τεχνητής νοημοσύνης το οποίο ενσωματώνεται σε όπλα (πυραύλους, βόμβες κ.ά.) επιτρέποντάς τους να επιλέγουν και να πλήττουν στόχους μέσω μιας διαδικασίας που ονομάζεται "Human-in-the-Loop" (Άνθρωπος στον βρόχο ελέγχου). Με βάση αυτό, ένα λογισμικό με τα στοιχεία του Χαμενεΐ (πρόσωπο, σωματότυπος, τοποθεσία μέσω δορυφόρων…) ενσωματώνεται σ’ έναν πύραυλο που έτσι ανακαλύπτει και εξοντώνει τον στόχο όπου κι αν βρίσκεται.Η AI μπορεί να επεξεργάζεται ταυτόχρονα τεράστιους όγκους δεδομένων από κάμερες ασφαλείας (CCTV), drones και δορυφόρους. Έτσι σε πραγματικό χρόνο οι αλγόριθμοι κάνουν αναγνώριση προσώπων ακόμα και μέσα σε πλήθη, παρακολουθούν την κίνησή τους σε διαφορετικές τοποθεσίες και κάνουν ανάλυση συμπεριφοράς (Εντοπισμός «μη φυσιολογικών» κινήσεων). Η παρακολούθηση δεν περιορίζεται στην εικόνα, αλλά επεκτείνεται και στο γεωγραφικό αποτύπωμα (Δεδομένα Τοποθεσίας: Ανάλυση σήματος κινητών τηλεφώνων και εφαρμογών για τον προσδιορισμό των επαφών και των κινήσεων των ατόμων).
Όλα τα παραπάνω γίνονται αυτόματα και σε πραγματικό χρόνο. Καταλαβαίνει κανείς ότι τίποτα και κανένας δεν μπορεί να ξεφύγει. Ακόμα και το γεγονός του θανάτου του Χαμενεΐ ήταν ήδη γνωστό στους Ισραηλινούς πριν το μάθουν οι ίδιοι οι Ιρανοί.Αν και μας μιλούν λοιπόν για «μαζικά αεροπορικά πλήγματα» και «χειρουργική ακρίβεια», η επιχείρηση βασίζεται σε στενή ανταλλαγή πληροφοριών (intelligence sharing) και δορυφορική παρακολούθηση. Στις σύγχρονες ισραηλινές επιχειρήσεις αυτού του τύπου, η Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) χρησιμοποιείται συστηματικά για την ανάλυση τεράστιου όγκου δεδομένων από κατασκοπευτικά δίκτυα και δορυφόρους για τον ακριβή εντοπισμό στόχων υψηλής αξίας σε πραγματικό χρόνο. Κατ' αυτόν τον τρόπο η Τεχνητή Νοημοσύνη γίνεται ένα φοβερό όπλο το οποίο σε συνδυασμό με την εφαρμογή του "δόγματος του δικαίου της ισχύος" διαμορφώνει ένα νέο φοβερό ολοκληρωτισμό μπροστά στον οποίο όλοι οι προηγούμενοι ωχριούν.
Γι’ αυτό θεωρώ ότι η διαμάχη του Τραμπ με την εταιρεία Τεχνητής Νοημοσύνης Anthropic είναι καίριας σημασίας. Η Anthropic χαρακτηρίσθηκε «εχθρική» από τον Τραμπ γιατί αρνήθηκε να παράσχει στον αμερικανικό στρατό απεριόριστη πρόσβαση στα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης που διαθέτει. Αρνήθηκε μια τεράστια από οικονομικής άποψης συμφωνία επειδή θεωρεί ότι οι όροι του Πενταγώνου για «κάθε νόμιμη χρήση» (all lawful purposes) είναι υπερβολικά αόριστοι και θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε μαζική επιτήρηση ή σε παράκαμψη των περιορισμών ασφαλείας καθώς και στη χρήση «ρομπότ-δολοφόνων».
Μετά τη μη σύναψη συμφωνίας με την Anthropic η κυβέρνηση Τραμπ συνήψε συμφωνία με την OpenAI, τον ανταγωνιστή της Anthropic. Η OpenAI δήλωσε ότι η συμφωνία της με το Υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ περιλαμβάνει «απαγορεύσεις για την εγχώρια μαζική παρακολούθηση (domestic mass surveillance) και την ανθρώπινη ευθύνη για τη χρήση βίας». Η OpenAI δηλαδή συμφώνησε ότι δεν θα γίνει μαζική παρακολούθηση και φόνοι με «ρομπότ» στο εσωτερικό των ΗΠΑ. Δηλαδή, δεν θα παρακολουθούνται Αμερικανοί, αλλά όλοι οι άλλοι! Ο υπόλοιπος κόσμος ας είναι υπό «μαζική παρακολούθηση» και απειλούμενος από τα ρομπότ-δολοφόνους του Τραμπ! Όμως, όπως πολλοί επισημαίνουν, η AI θα μπορεί να χρησιμοποιείται και στο εσωτερικό των ΗΠΑ με την επίκληση «νόμιμων σκοπών» όπως η αντιτρομοκρατία. Σε μια ανάρτηση σε ιστοσελίδα, ο διευθύνων σύμβουλος της Anthropic έγραψε «…ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να υπονομεύσει, αντί να υπερασπιστεί, τις δημοκρατικές αξίες».
Η γερουσιαστής του Δημοκρατικού κόμματος Ελίζαμπεθ Γουόρεν (Μασαχουσέτη) ζήτησε ακροάσεις σχετικά με τις εταιρείες Τεχνητής Νοημοσύνης και έγραψε στο X: «Μήπως η κυβέρνηση Τραμπ τιμωρεί την Anthropic επειδή αρνείται να βοηθήσει στη μαζική παρακολούθηση των αμερικανικών κοινοτήτων ή στην κατασκευή ρομπότ-δολοφόνων;»
Δεν έχουμε χρεία άλλων μαρτύρων και μαρτυριών:
Στη Γάζα και στο Ιράν γίνεται το πείραμα του νέου ολοκληρωτισμού.
Η Γενοκτονία στη Γάζα και η επίθεση στο Ιράν αφορά ολόκληρη των ανθρωπότητα.
Ήδη στις ΗΠΑ οι άνθρωποι βγαίνουν στους δρόμους.
ΟΛΟΙ ΣΤΟΥΣ ΔΡΟΜΟΥΣ πριν να είναι αργά…
Δευτέρα 26 Ιανουαρίου 2026
τρεις σκεψεις + δυο σημειωσεις + βίντεο περι του φλέγοντος θέματος
1. πριν ανακοινωθει τπτ περι κομματος, σκεφτηκα οτι καλυτερα να απεχει απο τα πονηρά πράγματα γιατί αμα μπλέξει με την πολιτικη, οι πολιτικαντηδες θα τριβουνε τα χερια τους μια και θα τη συντριψουν στο δικο τους γηπεδο.
2. κατόπιν, σκέφτηκα ότι υπάρχουνε φορές που ενας λαός αναδεικνύει ο ίδιος τους ηγέτες του, όπως εγινε π.χ. με τον Ναπολέοντα που δυστυχως τον έφαγε η αλαζονία του, αλλά και οπως εγινε στο ΠΑΡΑΜΥΘΙ ΧΩΡΙΣ ΟΝΟΜΑ της Πηνελόπης Δέλτα, όπου ολα ευτυχως πηγανε πρίμα, νίκησε ο λαός δλδ.
3. μετά την αναγγελία του κόμματος, η σκέψη που κυριάρχησε ήταν «τωρα ειναι που θα την κυκλωσουν διάφοροι παρατρεχάμενοι, γλυφτρόνια, αποτυχημενοι, κλπ και θα γελοιοποιήσουν ολόκληρη την προσπαθεια εξυγίανσης»
-------------
μετά από την πρόσφατη στροφή-πιρουέττα σταμάτησα να σκέφτομαι περί αφτής της Κυρίας, που έχασε το κεφαλαίο της γράμμα κι εγινε πλέον κυριούλα ή μάλλον... κυράτσα. Χαίρετε αγαπητοί συμπλογκερίστες/τριες
--------------
σημειωνω ακομα οτι καθενας/μια δικαιουται να εχει τη δικια του ατομικη φαντασιωση και να κανει τις δικες του σκεψεις, οπότε, αποτύπωσα εδωπερα τις δικές μου. Μπορει να προκυψουν κι αλλες, αν το θεμα συνεχισει να με απασχολεί, πραγμα που για την ωρα δεν το βλέπω!!
--------------
στο 12΄ λεπτο, τα "ήξεις-αφίξεις", που διαψεύστηκαν γραπτώς με έτερα "ήξεις-αφίξεις"
Παρασκευή 9 Ιανουαρίου 2026
περί Γιάλτας, Τραμπούτιν, και άλλων τινών
1. το οφθαλμοφανές, ότι η συμφωνία στη Γιάλτα έγινε ΜΕΤΑ τη λήξη του Β' Π. Πολέμου,
2. το λιγότερο γνωστό σήμερα, ότι αυτού του πολέμου είχε προηγηθεί η συμφωνία Ρίμπεντροπ-Μολότωφ, που έγινε με πρωτοβουλία του Χίτλερ, μετά την άρνηση των Αγγλογάλλων στην πρόσκληση της Ε.Σ.Σ.Δ. να συμπράξουν ολοι μαζι ώστε να αντισταθούν στη ναζιστική απειλή που διαφαινότανε καθαρά.
Τι γίνεται σήμερα; ο αμερικανός (εν είδει παγκόσμιου δικτάτορα) ετοιμάζεται να αιματοκυλήσει τον κόσμο, εστω, το "δικο του" ημισφαίριο, και η Ενωμένη Ευρώπη (τρομάρα μας) ετοιμαζεται να πολεμήσει εναντίον τού δεδομένου (μεχρι πρόσφατα) φίλου και προμηθευτή φτηνής ενέργειας! βάζουμε τα χεράκια μας και βγάζουμε τα ματάκια μας, δλδ, θεωρώντας (εμεις οι εβροπέη) ότι διατηρούμε την παλαιά μας δύναμη και αίγλη... Αλί και τρισαλί και κούνια που μας κούναγε.
Βρήκα εδω κάτι για φρεσκάρισμα μνήμης των παλιών ή για γνώση προς του νεότερους : Γερμανοσοβιετικό Σύμφωνο μη Επίθεσης
Αυτό που μπορώ να υποθέσω, χωρίς καμμια πρόθεση να δρέψω δάφνες Προφήτη(!) είναι :
1. απόπειρα Τραμπ να γίνει ο Α' αμερικανος δικτάτορας (ισως γελασουμε, ισως κλάψουμε)
2. ισως ερθουμε στα σύγκαλά μας και εννοήσουμε το καλό και συμφέρον μας πριν να ειναι αργά.
3. να ξυπνήσει η Κίνα. Στην περίπτωση αυτή, δεν έχω πρόβλεψη, βάλε τώρα που γυρίζει!Δευτέρα 5 Ιανουαρίου 2026
επιτέλους! έτοιμος ο Καζαμίας του 2026
Τετάρτη 3 Δεκεμβρίου 2025
Νηπιαγωγεία σε κοντέινερ στην Αθήνα
Εμεινα κατάπληκτη όταν έμαθα προχτές ότι υπάρχουν στην Αθήνα Δημόσια Σχολεία (Νηπιαγωγεία, για την ακρίβεια) που στεγάζονται σε... κοντέινερ!! Φαίνεται απίστευτο, αλλά είναι αληθινό. Πώς δεν το είχα πάρει είδηση; Το συγκεκριμένο, για το οποίο με ενημέρωσε ένας φίλος που το ανακάλυψε (και βρήκα στοιχεία στον κ. Γκούγκλη), είναι το 151ο Νηπιαγωγείο Αθηνών και βρίσκεται Ραιδεστού & Ιωαννίνων γωνία, Αθήνα, 10444.Η πρώτη φωτογραφία δείχνει ότι το "σχολικό συγκρότημα" βρίσκεται πλάι στο πάρκο. Αυτό δικαιολογεί, άραγε, την πλακοστρωμένη αυλή για παιχνιδι των νηπίων; (νήπιο 3-6 χρονών)
Να υποθέσω οτι το Αρκαλοχώρι μας κυνηγάει; (ζητώ συγγνωμη απο τους σεισμοπληκτους του Αρκαλοχωριου, αλλα μεχρι πριν λιγες μερες ήξερα μονο για τα κοντέινερ του Αρκαλοχωρίου)
https://blogs.sch.gr/151nipathin/
Πέμπτη 16 Οκτωβρίου 2025
27 κατασκευαστές πλυντηρίων...
... ούπς!-
29 δεν ηταν στην παλιά διαφήμιση;
τι έγιναν οι δύο που λείπουνε;
ο κ. Τραμπ αποκαλύπτεται!
υποκλίνομαι στην εκπληκτική... "πιρουέττα"(!!) του κ. Μητραλέξη. Η παρατηρητικότητα, αλλά και η ευρηματική παρουσίαση του γεγονότος που περιγράφει (περιπου 21° λεπτο) ανεβαζουν τον ομιλητη στο επιπεδο των θεών της παρατηρητικοτητας και της επικοινωνίας. Υποκλινομαι.
Παρασκευή 26 Σεπτεμβρίου 2025
ΕΜΠΡΟC CΤΟ ΔΡΟΜΟ ΠΟΥ ΧΑΡΑΞΕ Ο ΝΙΚΟΛά
Σαρκοζάκης, Σαρκοζιάδης, Σαρκοζίδης, κλπ
(...)Σε φυλακή του Παρισιού, που βρίσκεται στο 14ο διαμέρισμα της γαλλικής πρωτεύουσας, αναμένεται να οδηγηθεί ο Νικολά Σαρκοζί, όπως αναφέρουν γαλλικά μέσα ενημέρωσης.
Πρόκειται για την ιστορική φυλακή La Sante, η οποία εγκαινιάστηκε το 1867 και στην αυλή της πραγματοποιούνταν δημόσιες εκτελέσεις με γκιλοτίνα έως και το 1939. Σήμερα, είναι μια από τις πιο διάσημες φυλακές της Γαλλίας, με τμήματα VIP αλλά και μέγιστης ασφάλειας, στην οποία συνηθίζεται να οδηγούνται «επώνυμοι» καταδικασμένοι, όπως ο «Κάρλος το Τσακάλι» και ο πρώην δικτάτορας του Παναμά Μανουέλ Νοριέγκα.
«Είναι η φυλακή που ταιριάζει καλύτερα για να καλωσορίσει ένα προφίλ όπως το δικό του», δήλωσε ο εκπρόσωπος του συνδικάτου σωφρονιστικών ιδρυμάτων Βίλφριντ Φονκ, στο Reuters.
Οι κρατούμενοι στην VIP πτέρυγα κρατούνται σε μονόκλινα κελιά, σε αντίθεση με τις συνηθισμένες μονάδες τριών ατόμων, και μένουν μόνοι κατά τη διάρκεια υπαίθριων δραστηριοτήτων για λόγους ασφαλείας. Αλλά εκτός από αυτό, ο Φονκ είπε ότι οι συνθήκες δεν είναι καλύτερες από ό,τι αλλού στη φυλακή, όπου τα κελιά είναι συνήθως 9-12 τετραγωνικά μέτρα (100-130 τετραγωνικά πόδια).
----------------------------------
Παρασκευή 27 Ιουνίου 2025
Η μάχη του Little Bighorn
το κείμενο πέτυχα στο facebook, ανεβασμένο από Yannis Androulidakis
Στις 26 Ιουνίου του 1876 ο συνασπισμός των Ινδιάνων (Ντακότα, Βόρειοι Τσεγιέν, Λακότα και Αραπάχο), με επικεφαλής τον Τασούνκε Ιτκό («Τρελό Άλογο») και τον Τατάνκα Ιγιοτάκε («Καθιστός Ταύρος»), περικυκλώνουν το 7ο Σύνταγμα του στρατηγού Κάστερ και σκοτώνουν όλα τα μέλη του μέχρι ενός. Είναι η μεγαλύτερη ήττα που υπέστησαν ποτέ οι λευκοί άποικοι στην Αμερική από τους Ινδιάνους και η τελευταία μεγάλη. Ανάμεσα στους νεκρούς ήταν και ο ίδιος ο στρατηγός Κάστερ, διαβόητος ινδιανοφάγος, ο οποίος δοξαζόταν ανάμεσα στους λευκούς για τις μεγάλες επιτυχίες του εναντίον των Ινδιάνων: συνήθως επρόκειτο για απροειδοποίητες εισβολές σε καταυλισμούς που κατέληγαν σε σφαγή γυναικόπαιδων και αμάχων Ινδιάνων και σε πυρπόλυση του καταυλισμού. Ο Καστερ, φιλοδοξούσε να θριαμβεύσει στο Λιτλ Μπιγκχόρν, προκειμένου να σιγουρέψει την εκλογική του νίκη στις προεδρικές εκλογές λίγους μήνες αργότερα, διαδεχόμενος τον μετριοπαθή Γκραντ. Ο θάνατός του (πιθανολογείται ότι αυτοκτόνησε περικυκλωμένος στη μάχη) ματαίωσε το πέρασμά του στην προεδρία, αλλά οι λευκοί Αμερικάνοι δεν έχασαν ποτέ το συνήθειο να εκλέγουν Πρόεδρο των ΗΠΑ αυτόν που σφάζει καλύτερα ή αυτόν που οργανώνει καλύτερα τις σφαγές των υπολοίπων -κυρίως όσων δεν είναι λευκοί. Η συνήθεια αυτή άλλωστε δεν αποτελεί μονοπώλιο των ΗΠΑ: στις περισσότερες χώρες του δυτικού κόσμου, η σφαγή των πληθυσμών που δεν είναι λευκοί θεωρείται δείγμα ηγετικής στόφας.
Μετά τη μάχη του Λίτλ Μπιγκχόρν, οι Ινδιάνοι πίστεψαν ότι μπορούν να κρατήσουν την περιοχή τους ανέπαφη από τον πυρετό του χρυσού και να διατηρήσουν την οικολογική ισορροπία, η οποία αποτελούσε δομική παράμετρο των κοινωνιών τους. Η νίκη στο Λιτλ Μπιγκχόρν ωστόσο, δεν άλλαξε την πορεία του πολέμου. Οι Λευκοί Άποικοι νίκησαν τους Ινδιάνους, εφαρμόζοντας με επιτυχία την τεχνική της εξόντωσης των βούβαλων, που αποτελούσαν τη βάση του ινδιάνικου πολιτισμού (τροφή, ένδυση κ.λπ.), επιδοτώντας με παράλογα μεγάλα ποσά το κυνήγι τους, προκειμένου να προκαλέσουν λιμούς. Μερικοί από τους μεγαλύτερους ήρωες της «Άγριας Δύσης» (Μπάφαλο Μπιλ, Γουέιτ Ερπ κ.ά.), δοξάστηκαν κατά βάση, στερώντας από τους Ινδιάνους την τροφή τους. Ήταν μία από τις πολιτισμένες μορφές πολέμου των Λευκών προς τους «άγριους», που μαζί με τη σφαγή γυναικόπαιδων και την αποστολή μολυσμένων από ευλογιά σκεπασμάτων (στην οποία οι Ινδιάνοι δεν είχαν αντισώματα και πέθαιναν), αποδεικνύουν την ηθική ανωτερότητα του χριστιανικού πολιτισμού. Μέχει προσφατα μόνο ο ναζισμός μπορούσε να συγκριθεί με τις μεθόδους εξόντωσης των Ινδιάνων που χρησιμοποίησαν οι Λευκοί. Σήμερα αντίθετα, η λιμοκτονία και η δολοφονία οσων αναζητούν τροφή έχει αποκατασταθεί ως μέσο υπεράσπισης του πολιτισμένου κόσμου από τους βάρβαρους.
Δύο χρόνια μετά, οι Ινδιάνοι συνθηκολόγησαν και παρέδωσαν στους Λευκούς την περιοχή των Μαύρων Λόφων, στην οποία αυτοί επιδόθηκαν στην εξόρυξη χρυσού, κόλπο με το οποίο ο νεαρός αμερικανικός καπιταλισμός μπόρεσε να ξεπεράσει την κρίση που του είχε δημιουργήσει η πτώση της τιμής των μετοχών των σιδηροδρομικών εταιρειών στο χρηματιστήριο, εξαιτίας ενός σκανδάλου διαφθοράς. Οι Ινδιάνοι κλείστηκαν φρουρούμενοι σε ζώνες επιτήρησης, πρώτες μορφές λευκού Απαρτχάιντ, μέσα στις οποίες δολοφονήθηκαν τόσο ο Τρελό Άλογο όσο και ο Καθιστός Ταύρος.
Από τον πολιτισμό των Ινδιάνων δεν έμειναν και πολλά. Περιγραφές μόνο μας δίνουν μια εικόνα για κοινωνίες που ζούσαν χωρίς πατριαρχία, χωρίς εξουσιαστικές μορφές ιεραρχίας, χωρίς εμπόριο και οργανωμένες στη βάση της κοινοκτημοσύνης και της άμεσης επαφής με το περιβάλλον. Οι πρώτοι άποικοι, στα απομνημονεύματά τους μιλάνε για ανθρώπους που έδιναν ευχαρίστως τα πράγματά τους, αλλά επίσης θεωρούσαν ότι δικαιούνται να ζητήσουν τα πράγματα των άλλων. Οι ιεραπόστολοι του 18ου αιώνα παρατηρούσαν ότι πολλοί λευκοί προσχώρησαν στις ινδιάνικες κοινότητες την εποχή της μεγάλης φτώχειας και δεν θέλησαν ποτέ να φύγουν από αυτές, ενώ αντίθετα δεν είχε παρατηρηθεί καθόλου το φαινόμενο Ινδιάνοι να θέλουν να προσχωρήσουν στην κοινωνία των λευκών. Ο αγώνας τους για να διατηρήσουν τον πολιτισμό τους, ηττήθηκε, μεταξύ άλλων, εξαιτίας της μηδενικής ενότητας που υπήρξε στα πρώτα χρόνια των ΗΠΑ ανάμεσα στα τρία βασικά υπερ-καταπιεζόμενα στρώματα: Ινδιάνους, μαύρους και πολύ φτωχούς λευκούς («υπηρέτες» με ελάχιστα προνόμια σε σχέση με τους σκλάβους και χωρίς πολιτικά δικαιώματα). Οι πρώτες ηγεσίες των ΗΠΑ, έστρεψαν σε πολλές περιπτώσεις τους μεν εναντίον των δε, διασφαλίζοντας την ευημερία μιας μειοψηφίας ιδιοκτητών, η οποία βρίσκεται πίσω από την υπερεκτιμημένη αμερικανική «Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας».
Ο Νόαμ Τσόμσκι, σε μια εξαιρετικά εύστοχη φράση του, λέει: «το κράτος μας γεννήθηκε για να προστατεύει την ιδιοκτησία από την πλειοψηφία και αυτό συνεχίζει να κάνει». H αμερικανική κοινωνία, αυτή στην οποία ο καπιταλιστικός ανταγωνισμός παρουσιάστηκε ως η γεννητική ουσία, εξακολουθεί να είναι μια κοινωνία τρομερών αντιφάσεων, στην οποία το σημαντικότερο πρόβλημα παραμένει η αδυναμία των διαφορετικών καταπιεσμένων στρωμάτων και των ταυτοτικών κινημάτων να συντονισθούν.
Οι Ινδιάνοι δεν παίζουν πλέον κανένα σημαντικό ρόλο στις ΗΠΑ. Έχουν απομείνει ελάχιστοι και από όλες τις κοινότητες της χώρας είναι ίσως η πιο κατεστραμμένη. Η μάχη του Λιτλ Μπιγκχόρν ωστόσο, παραμένει ακόμα και σήμερα η πιο μεγάλη νίκη που πέτυχε οποιαδήποτε λαότητα στο εσωτερικό των ΗΠΑ, απέναντι στην επέλαση του ανταγωνισμού και του κέρδους. Το ότι δεν είχε αποτέλεσμα, δεν την ακυρώνει από το να αποτελεί μία από αυτές τις τεράστιου συμβολισμού στιγμές της παγκόσμιας ιστορίας, όπου για μια στιγμή οι καταπιεσμένοι δείχνουν ότι μπορούν να νικήσουν. Πλάι στην Κομμούνα του Παρισιού ή την 19η Ιουλίου του 1936 στη Βαρκελώνη ή ακόμα την Εξέγερση των Αναβαπτιστών στο Μύνστερ στον Μεσαίωνα. Μέχρι να σταματήσουμε να οψόμεθα στο μέλλον...
(Στη φωτογραφία, οι δύο ηγέτες των Σιου, ο Καθιστός Ταύρος και ο Τρελό Άλογο, δολοφονημένοι και οι δύο με διαφορά λίγων χρόνων στις Ζώνες Επιτήρησης των Ινδιάνων).
Κυριακή 1 Ιουνίου 2025
Νάνσυ Φρέιζερ: Το παλιό πεθαίνει και το καινούργιο αργεί να γεννηθεί
Εισαγωγή (Αθανασίας Μπενέκου)
Στο κείμενο αυτό, η Νάνσυ Φρέιζερ αναλύει την ιστορική συγκυρία στις ΗΠΑ κάνοντας χρήση της έννοιας της «ηγεμονίας» όπως την όρισε ο Αντόνιο Γκράμσι, στον οποίο εξάλλου ανήκει και ο τίτλος του κειμένου. Η έννοια της «ηγεμονίας» δεν αναφέρεται στην βραχυχρόνια διάρκεια, σε γεγονότα που τρέχουν από την μια μέρα στην άλλη ή από τον ένα μήνα στον άλλο, από την μια στην άλλη περιπέτεια της πολιτικής σκηνής, αναφέρεται σε διαδικασίες που εκτυλίσσονται στην αργόσυρτη διάρκεια της ιστορίας, όπως η συγκρότηση ταξικών συμμαχιών και κοινωνικών μπλοκ που διεκδικούν την εξουσία, και αυτές είναι οι βασικές έννοιες που η Φρέιζερ δανείζεται από τον Γκράμσι. Επειδή, λοιπόν, η ανάλυσή της αναφέρεται σε διαδικασίες που διαρκούν πολύ, παραμένει σήμερα εξίσου επίκαιρη όσο επίκαιρη ήταν και το 2019, όταν η Φρέιζερ έγραψε το κείμενό της. Μερικά μόνο αποσπάσματα του κειμένου δεν είναι επίκαιρα σήμερα ακριβώς επειδή αναφέρονται στην βραχυπρόθεσμη συγκυρία του 2019, όταν γράφηκε το κείμενο, αλλά διατηρούν την αξία τους ως ιστορικές αναφορές.
Όποιος μιλάει σήμερα για «κρίση» κινδυνεύει να απορριφθεί ως φλύαρος βερμπαλιστής, καθώς ο όρος πολυχρησιμοποιήθηκε και έγινε κοινότυπος. Ωστόσο βρισκόμαστε μπροστά σε μια κρίση σήμερα, και προκειμένου να την αντιμετωπίσουμε θα πρέπει πρώτα να την περιγράψουμε με ακρίβεια και να κατανοήσουμε την ιδιαίτερη δυναμική της. Αν το κάνουμε αυτό, τότε ίσως μπορέsουμε να διακρίνουμε το μονοπάτι που οδηγεί πέρα από το σημερινό αδιέξοδο με προσανατολισμό τον κοινωνικό μετασχηματισμό.
Εκ πρώτης όψεως, η σημερινή κρίση φαίνεται να είναι απλώς πολιτική και βρίσκει την πιο θεαματική της έκφραση ακριβώς εδώ, στις Ηνωμένες Πολιτείες με τον Ντόναλντ Τραμπ, την εκλογή του, την προεδρία του, και τη διαμάχη γύρω από αυτήν. Αλλά δεν λείπουν ανάλογα φαινόμενα και αλλού: το φιάσκο του Brexit στο Ηνωμένο Βασίλειο, η φθίνουσα νομιμοποίηση του Ευρωπαϊκής Ένωσης και η αποσύνθεση των σοσιαλδημοκρατικών και κεντροδεξιών κομμάτων που την στήριξαν, η αυξανόμενη επιτυχία των ρατσιστικών, αντιμεταναστευτικών κομμάτων σε όλη τη βόρεια και κεντροανατολική Ευρώπη, και η έξαρση των αυταρχικών δυνάμεων, ορισμένες από τις οποίες χαρακτηρίζονται ως πρωτοφασιστικές, στη Λατινική Αμερική, την Ασία και τον Ειρηνικό. Η πολιτική μας κρίση, αν αυτό είναι που αντιμετωπίζουμε, δεν είναι μόνο αμερικανική, αλλά παγκόσμια.
Σε όλα αυτά τα φαινόμενα υπάρχει ένα κοινό χαρακτηριστικό. Όλα περιλαμβάνουν μια δραματική αποδυνάμωση, αν όχι κατάρρευση των καθιερωμένων πολιτικών δυνάμεων και κομμάτων. Λες και οι μάζες των ανθρώπων σε όλο τον κόσμο να είχαν σταματήσει να θεωρούν αξιόπιστη την κυρίαρχη κοινή λογική που στήριξε την πολιτική εξουσία κατά τις τελευταίες δεκαετίες. Λες και οι μάζες έχασαν την εμπιστοσύνη τους στις ελίτ και αναζητούν νέες ιδεολογίες, οργανώσεις και ηγεσίες. Δεδομένης της κλίμακα της κατάρρευσης, είναι απίθανο να πρόκειται για σύμπτωση. Ας υποθέσουμε, κατά συνέπεια, ότι αντιμετωπίζουμε μια παγκόσμια πολιτική κρίση.
Όσο μεγάλο κι αν ακούγεται αυτό, είναι μόνο ένα μέρος της ιστορίας. Τα φαινόμενα που μόλις αναφέρθηκαν αποτελούν το ειδικά πολιτικό σκέλος μιας ευρύτερης, πολύπλευρης κρίσης που έχει και άλλα σκέλη−οικονομικό, οικολογικό και κοινωνικό−όλα αυτά, μαζί, συνθέτουν μια γενική κρίση. Απέχοντας πολύ από το να έχει μόνο μία πλευρά, η πολιτική κρίση δεν μπορεί να γίνει κατανοητή ανεξάρτητα από τα προβλήματα σε άλλους θεσμούς, που δεν ανήκουν στην σφαίρα της πολιτικής σκηνής. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, αυτά τα προβλήματα περιλαμβάνουν τη επέκταση του χρηματοπιστωτικού τομέα σε νέες δραστηριότητες, στον πολλαπλασιασμό των επισφαλών θέσεων εργασίας στον τομέα των υπηρεσιών τύπου McJobs, στο αυξανόμενο χρέος των νοικοκυριών για να επιτραπεί η αγορά φθηνών προϊόντων που παράγονται αλλού, στις συσσωρευμένες αυξήσεις των εκπομπών άνθρακα, στα ακραία καιρικά φαινόμενα και την άρνηση της κλιματικής αλλαγής, τον μαζικό εγκλεισμό με φυλετικό πρόσημο και τη συστηματική αστυνομική βία, καθώς και στις αυξανόμενες πιέσεις στην οικογενειακή και κοινοτική ζωή, εν μέρει λόγω των παρατεταμένων ωραρίων εργασίας και των μειωμένων κοινωνικών παροχών. Μαζί, αυτές οι δυνάμεις έχουν συνθλίψει την κοινωνική μας τάξη για αρκετό καιρό χωρίς να προκαλέσουν πολιτικό σεισμό. Τώρα, ωστόσο, όλα τα στοιχήματα έχουν χαθεί. Όπως γίνεται συνήθως, μέσα στη σημερινή ευρεία απόρριψη της πολιτικής, η αντικειμενική συστημική κρίση έχει βρει την υποκειμενική πολιτική της φωνή. Η πολιτική συνιστώσα της γενικής μας κρίσης είναι μια κρίση ηγεμονίας.
Ο Ντόναλντ Τραμπ είναι σύμπτωμα αυτής της ηγεμονικής κρίσης. Αλλά δεν θα μπορέσουμε να κατανοήσουμε την άνοδό του χωρίς να αποσαφηνίσουμε τις συνθήκες που οδήγησαν σε αυτήν. Αυτό απαιτεί να προσδιορίσουμε την αντίληψη των πραγμάτων που εκτόπισε ο τραμπισμός, και επίσης, να χαρτογραφήσουμε τη διαδικασία μέσω της οποίας αυτός αναπτύχθηκε. Για να το κάνουμε αυτό, μας είναι απαραίτητες κάποιες ιδέες που προέρχονται από τον Αντόνιο Γκράμσι. Με τον όρο της ηγεμονίας, ο Γκράμσι περιγράφει τη διαδικασία με την οποία η άρχουσα τάξη εδραιώνει την δική της αντίληψη για τον κόσμο ως κοινή λογική του συνόλου της κοινωνίας, και εμφανίζει έτσι την κυριαρχία της ως φυσικό φαινόμενο. Το οργανωτικό αντίστοιχο της ηγεμονίας είναι ο ηγεμονικός κοινωνικός συνασπισμός: ένας συνασπισμός ξεχωριστών κοινωνικών δυνάμεων που η άρχουσα τάξη συγκεντρώνει και μέσω του οποίου επιβάλλει την ηγεσία της. Οι κυριαρχούμενες τάξεις, εάν ελπίζουν να αμφισβητήσουν αυτές τις διευθετήσεις, πρέπει να συγκροτήσουν μια νέα, πιο πειστική, κοινή λογική, επομένως μια αντι-ηγεμονία, μια νέα και ισχυρότερη πολιτική συμμαχία, και έναν νέο και ισχυρότερο αντι-ηγεμονικό συνασπισμό.
Σε αυτές τις ιδέες του Γκράμσι πρέπει να προσθέσουμε μία επιπλέον, που δεν είναι δική του. Κάθε ηγεμονικός κοινωνικός συνασπισμός ενστερνίζεται ένα σύνολο παραδοχών σχετικά με το τι είναι δίκαιο και σωστό. Τουλάχιστον από το μέσο του εικοστού αιώνα, στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Ευρώπη, η καπιταλιστική ηγεμονία σφυρηλατήθηκε συνδυάζοντας δύο διαφορετικά στοιχεία δικαίου και δικαιοσύνης −το πρώτο στοιχείο αφορά στη διανομή του εισοδήματος και το δεύτερο στην κοινωνική αναγνώριση δικαιωμάτων. Η έννοια της διανομής του εισοδήματος αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία πρέπει να κατανέμει το προϊόν που παράγεται, επομένως το αντίστοιχο εισόδημα. Αυτό θέτει το ζήτημα της οικονομικής διάρθρωσης της κοινωνίας, και έστω εμμέσως, το ζήτημα των ταξικών διαιρέσεών της. Η δε κοινωνική αναγνώριση δικαιωμάτων αναφέρεται στην λογική με την οποία η κοινωνία θα έπρεπε να αποδίδει σεβασμό και εκτίμηση στα μέλη της, δηλαδή να επικυρώνει ηθικά και νομικά την ιδιότητα του μέλους της κοινωνίας. Αυτό, πάλι θέτει το ζήτημα του τρόπου ύπαρξης των κοινωνικών ιεραρχήσεων.
Η διανομή του εισοδήματος, λοιπόν, μαζί με την κοινωνική αναγνώριση δικαιωμάτων, αποτελούν τα βασικά κανονιστικά συστατικά με τα οποία κατασκευάζονται οι ηγεμονίες. Συνδυάζοντας αυτήν την ιδέα με την έννοια της ηγεμονίας του Γκράμσι, μπορούμε να πούμε ότι αυτό που επέτρεψε την εμφάνιση του Τραμπ και του Τραμπισμού, ήταν η διάλυση του προηγούμενου ηγεμονικού κοινωνικού συνασπισμού και η απαξίωση του ιδιαίτερου κανονιστικού τρόπου με τον οποίο αυτός ο συνασπισμός συνδύαζε την διανομή του εισοδήματος με την κοινωνική αναγνώριση δικαιωμάτων. Αναλύοντας την κατασκευή και τη διάλυση αυτού του συνδυασμού διανομής και αναγνώρισης, μπορούμε να διασαφηνίσουμε όχι μόνο τι αντιπροσωπεύει ο Τραμπισμός αλλά και ποιές είναι οι μετά τον Τραμπ προοπτικές σχετικά με την συγκρότηση ενός αντι-ηγεμονικού κοινωνικού συνασπισμού που θα μπορούσε να επιλύσει την κρίση. Ας εξηγηθώ:
Η ηγεμονία του προοδευτικού νεοφιλελευθερισμού
Πριν από τον Τραμπ, το ηγεμονικό μπλοκ που κυριαρχούσε στην αμερικανική πολιτική ήταν ο προοδευτικός νεοφιλελευθερισμός. Αυτό μπορεί να ακούγεται οξύμωρο, αλλά ήταν μια πραγματική και ισχυρή συμμαχία δύο απροσδόκητων συντρόφων: από τη μία πλευρά, τα προοδευτικά ρεύματα των νέων κοινωνικών κινημάτων (φεμινισμός, αντιρατσισμός, πολυπολιτισμικότητα, περιβαλλοντισμός και δικαιώματα LGBTQ+), από την άλλη από την άλλη πλευρά, οι πιο δυναμικοί, υψηλών προδιαγραφών, τομείς του κεφαλαίου (Γουόλ Στρητ, Σίλικον Βάλεϊ), και της παραγωγής άυλων εμπορευμάτων-«συμβόλων» (Χόλιγουντ). Αυτό που κρατούσε ενωμένο αυτό το παράξενο ζεύγος, ήταν ένας χαρακτηριστικός συνδυασμός απόψεων σχετικά με τη διανομή του εισοδήματος και την κοινωνική αναγνώριση δικαιωμάτων.
Το προοδευτικό-νεοφιλελεύθερο μπλοκ συνδύαζε ένα εκμεταλλευτικό, πλουτοκρατικό οικονομικό πρόγραμμα, με μια φιλελεύθερη-αξιοκρατική πολιτική της κοινωνικής αναγνώρισης δικαιωμάτων. Η διανεμητική συνιστώσα αυτού του αμαλγάματος ήταν νεοφιλελεύθερη. Αποφασισμένες να αποδεσμεύσουν τις δυνάμεις της αγοράς από το βαρύ χέρι του κράτους και της φορολογίας, οι τάξεις που ηγήθηκαν αυτού του μπλοκ στόχευαν να φιλελευθεροποιήσουν και να παγκοσμιοποιήσουν την καπιταλιστική οικονομία. Αυτό σήμαινε στην πραγματικότητα, χρηματιστικοποίηση: κατάργηση φραγμών και εμποδίων από την ελεύθερη κίνηση κεφαλαίων, απορρύθμιση της λειτουργίας των τραπεζών, διόγκωση του ληστρικού χρέους, αποβιομηχάνιση, αποδυνάμωση των συνδικάτων και εξάπλωση των επισφαλών, κακοπληρωμένων εργασιών. Οι πολιτικές αυτές αν και συνδεδεμένες ευρέως με τον Ρόναλντ Ρίγκαν, ουσιαστικά εφαρμόστηκαν και παγιώθηκαν από τον Μπιλ Κλίντον, και είχαν σαν αποτέλεσμα την υποβάθμιση του βιοτικού επιπέδου της εργατικής και της μεσαίας τάξης, ενώ παράλληλα μετέφεραν πλούτο και αξία προς το άνω μέρος της πυραμίδας των εισοδημάτων −κυρίως βέβαια στο 1%, αλλά και προς τα ανώτερα στρώματα των επαγγελματικών και διευθυντικών τάξεων.
Οι προοδευτικοί νεοφιλελεύθεροι δεν οραματίστηκαν αυτή την πολιτική οικονομία. Αυτή η τιμή ανήκει στη Δεξιά: στους διανοούμενους της, τον Φρίντριχ Χάγιεκ, τον Μίλτον Φρίντμαν και τον Τζέιμς Μπιουκάναν, και στους οραματιστές πολιτικούς της, τον Μπάρι Γκόλντγουότερ και τον Ρήγκαν, και στους βαθύπλουτους υποστηρικτές τους Τσαρλς και Ντέηβιντ Κόουτς, μεταξύ άλλων. Αλλά η δεξιά «φονταμενταλιστική» πτέρυγα του νεοφιλελευθερισμού δεν θα μπορούσε να γίνει ηγεμονική σε μια χώρα της οποίας η κοινή λογική εξακολουθούσε να διαμορφώνεται υπό την σκιά του New Deal, την «επανάσταση των δικαιωμάτων» και μια σειρά κοινωνικών κινημάτων που προέρχονταν από την Νέα Αριστερά. Για να θριαμβεύσει το νεοφιλελεύθερο σχέδιο, έπρεπε να επανασυσκευαστεί για να αποκτήσει ευρύτερη απήχηση και να συνδεθεί με άλλες, μη οικονομικές φιλοδοξίες για χειραφέτηση. Μόνο παρουσιασμένη ως προοδευτική μπόρεσε μια βαθιά οπισθοδρομική πολιτική οικονομία να γίνει το δυναμικό κέντρο ενός νέου ηγεμονικού κοινωνικού συνασπισμού.
Έτσι έτυχε στους «Νέους Δημοκράτες» να συνεισφέρουν το ουσιαστικό συστατικό: μια προοδευτική πολιτική της κοινωνικής αναγνώρισης. Με στηρίγματα από προοδευτικές δυνάμεις της κοινωνίας των πολιτών, διέδωσαν ένα ήθος κοινωνικής αναγνώρισης δικαιωμάτων που αναφερόταν με επιφανειακό τρόπο στην ισότητα και στην χειραφέτηση. Στον πυρήνα αυτού του ήθους ήταν τα ιδεώδη της «διαφορετικότητας», της «ενδυνάμωσης» των γυναικών, των δικαιωμάτων των LGBTQ+, του μεταφυλετισμού, της πολυ-πολιτισμικότητας και του περιβαλλοντισμού. Αυτά τα ιδανικά ερμηνεύονταν με έναν συγκεκριμένο, περιορισμένο τρόπο που ήταν πλήρως συμβατός με την Goldman Sachsification της αμερικανικής οικονομίας: Η προστασία του περιβάλλοντος σήμαινε εμπορία άνθρακα. Η προώθηση της ιδιοκατοίκησης σήμαινε την ομαδοποίηση δανείων μειωμένης εξασφάλισης και τη μεταπώλησή τους ως χρηματοπιστωτικούς τίτλους. Η ισότητα σήμαινε αξιοκρατία.
Η αναγωγή της ισότητας σε αξιοκρατία ήταν ιδιαίτερα μοιραία. Το προοδευτικό-νεοφιλελεύθερο πρόγραμμα για μια δίκαιη τάξη πραγμάτων δεν αποσκοπούσε στην κατάργηση της κοινωνικής ιεραρχίας αλλά στη «διαφοροποίησή» της, «ενισχύοντας» τα «ταλαντούχα» άτομα, γυναίκες, έγχρωμους ανθρώπους και σεξουαλικές μειονότητες, να αναρριχηθούν ψηλότερα στην κοινωνική πυραμίδα. Αυτό το ιδανικό είναι εγγενώς ταξικό, προσανατολισμένο να διασφαλίσει ότι τα «άξια» άτομα από «υπο-εκπροσωπούμενες ομάδες» μπορούν να καταλάβουν ψηλότερες θέσεις και να αμείβονται ισότιμα με τους λευκούς άντρες της τάξης τους. Η φεμινιστική παραλλαγή είναι χαρακτηριστική αλλά, δυστυχώς, όχι μοναδική. Επικεντρωμένη στη «στήριξη» και στο «σπάσιμο της γυάλινης οροφής», οι κύριοι ωφελούμενοι δεν μπορούσαν να είναι παρά μόνο αυτές που ήδη κατείχαν τα απαιτούμενα κοινωνικά, πολιτιστικό και οικονομικά προσόντα. Όλες οι υπόλοιπες, θα παρέμεναν στο υπόγειο.
Όσο στρεβλή και αν ήταν αυτή η πολιτική της αναγνώρισης, λειτούργησε για να προσελκύσει τις κύριες τάσεις των προοδευτικών κοινωνικών κινημάτων στον νέο ηγεμονικό κοινωνικό συνασπισμό. Σίγουρα δεν πείστηκαν όλες οι φεμινίστριες, όλοι οι αντιρατσιστές, οι πολυ-πολιτισμικοί κλπ από την προοδευτική-νεοφιλελεύθερη στοχοθεσία, αλλά όσοι το έκαναν, συνειδητά ή όχι, αποτέλεσαν το μεγαλύτερο, πιο ορατό τμήμα των των αντίστοιχων κινημάτων, ενώ όσοι αντιστάθηκαν εξωθήθηκαν στο περιθώριο. Οι προοδευτικοί στο προοδευτικό-νεοφιλελεύθερο μπλοκ ήταν, βεβαίως, οι δευτερεύοντες εταίροι, οι κατά πολύ λιγότερο ισχυροί από τους συμμάχους τους στη Γουόλ Στρητ, στο Χόλιγουντ και στη Σίλικον Βάλεϊ. Ωστόσο, συνεισέφεραν κάτι ουσιαστικό σε αυτήν την επικίνδυνη σχέση: το χάρισμα για ένα «νέο πνεύμα του καπιταλισμού». Εκπέμποντας μια αύρα χειραφέτησης, αυτό το νέο «πνεύμα» φόρτισε τη νεοφιλελεύθερη οικονομική δραστηριότητα με μια αίσθηση ενθουσιασμού. Αυτή συνδέθηκε πλέον με το προοδευτικό και το απελευθερωτικό, το κοσμοπολίτικο και το ηθικά ανώτερο κάνοντας ξαφνικά συναρπαστικό εκείνο που ήταν ζοφερό. Σε μεγάλο βαθμό χάρη σε αυτό το ήθος, οι πολιτικές που προώθησαν μια τεράστια ανακατανομή πλούτου και εισοδήματος από τους φτωχότερους προς τους πλουσιότερους, απέκτησαν το λούστρο της νομιμότητας.
Για να επιτευχθεί η ηγεμονία, ωστόσο, ο αναδυόμενος συνασπισμός του προοδευτικού νεοφιλελευθερισμού έπρεπε να νικήσει δύο διαφορετικούς αντιπάλους. Πρώτον, έπρεπε να εξουδετερώσει τα όχι ασήμαντα απομεινάρια της συμμαχίας του ρουσβελτιανού New Deal. Προλαβαίνοντας το “Νέο Εργατικό Κόμμα” του Τόνι Μπλερ, η πτέρυγα των Δημοκρατικών του Κλίντον αθόρυβα διέλυσε την συμμαχία του New Deal. Στη θέση ενός ιστορικού μπλοκ που είχε καταφέρει να ενώσει με επιτυχία την οργανωμένη μισθωτή εργασία, τους μετανάστες, τους Αφροαμερικανούς, τις μεσαίες τάξεις της πόλης, και ορισμένες μερίδες του μεγάλου βιομηχανικού κεφαλαίου για αρκετές δεκαετίες, οι Δημοκρατικοί του Κλίντον δημιούργησαν πλέον μια νέα συμμαχία επιχειρηματιών, τραπεζιτών, κατοίκων των προαστίων, εργαζόμενων στην παραγωγή πολιτισμικών προϊόντων και στην διαχείριση άυλων εμπορευμάτων «συμβολικού περιεχομένου», νέων κοινωνικών κινημάτων, Λατίνων και νέων, διατηρώντας παράλληλα την υποστήριξη των Αφροαμερικανών, οι οποίοι αισθάνονταν ότι δεν είχαν άλλη επιλογή. Κατά την προεκλογική εκστρατεία για το προεδρικό χρίσμα των Δημοκρατικών το 1991-1992, ο Μπιλ Κλίντον κέρδισε μιλώντας τη γλώσσα της ποικιλομορφίας, της πολυπολιτισμικότητας και των δικαιωμάτων των γυναικών, ενώ την ίδια στιγμή ετοιμαζόταν να περπατήσει στον δρόμο της Γκόλντμαν Σάξ.
Η ήττα του αντιδραστικού νεοφιλελευθερισμού
Ο προοδευτικός νεοφιλελευθερισμός έπρεπε επίσης να νικήσει και έναν δεύτερο αντίπαλο, με τον οποίο μοιραζόταν περισσότερα απ’ όσα παραδεχόταν. Ο αντίπαλος αυτός ήταν ο αντιδραστικός νεοφιλελευθερισμός ο οποίος στεγάζεται κυρίως στο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα, είναι λιγότερο συνεκτικός από τον κυρίαρχο αντίπαλό του, και προτείνει έναν διαφορετικό συνδυασμό διανομής του εισοδήματος και κοινωνικής αναγνώρισης δικαιωμάτων. Ο αντιδραστικός νεοφιλελευθερισμός έχει παρόμοια νεοφιλελεύθερη πολιτική διανομής του εισοδήματος αλλά διαφορετική, αντιδραστική, πολιτική κοινωνικής αναγνώρισης δικαιωμάτων. Ενώ ισχυριζόταν ότι ενισχύει τις μικρές επιχειρήσεις και τη μεταποίηση, με το αντιδραστικό νεοφιλελεύθερο οικονομικό του σχέδιο επικεντρωνόταν στην ενίσχυση του χρηματοπιστωτικού τομέα, της στρατιωτικής παραγωγής, και της ενέργειας μέσω εξόρυξης, όλα προς όφελος του παγκόσμιου 1%. Το στοιχείο που υποτίθεται ότι θα έκανε τα παραπάνω δεκτά από την κοινωνική βάση που επεδίωκε να συγκροτήσει, ήταν το όραμα μιας δίκαιας ιεραρχικής τάξης πραγμάτων: όραμα εθνοκεντρικό, αντι-μεταναστευτικό και υπέρ του χριστιανισμού, όραμα πατριαρχικό και ομοφοβικό, και με καλυμμένο τρόπο ρατσιστικό.
Αυτή ήταν η φόρμουλα που επέτρεψε στους χριστιανούς ευαγγελιστές, στους νότιους λευκούς, στους Αμερικανούς της υπαίθρου και των μικρών πόλεων, και στα δυσαρεστημένα στρώματα λευκών της εργατικής τάξης, να συνυπάρξουν για είκοσι περίπου χρόνια, με κάποια δυσκολία, με φιλελεύθερους, με το Tea Party, το εμπορικό επιμελητήριο και τους αδελφούς Κόουτς, συν ένα μικρό ποσοστό τραπεζιτών, μεγιστάνων της ακίνητης περιουσίας και της ενέργειας, καπιταλιστές επιχειρήσεων υψηλού κινδύνου και κερδοσκόπους των χρηματιστικών επιχειρήσεων. Εκτός από κάποιες διαφορές σε επιμέρους τομείς, στα μεγάλα ζητήματα πολιτικής οικονομίας, ο αντιδραστικός νεοφιλελευθερισμός δεν διέφερε ουσιαστικά από τον προοδευτικό-νεοφιλελεύθερο αντίπαλό του. Βεβαίως, τα δύο μπλοκ διαφωνούσαν για τους «φόρους στους πλούσιους», με τους Δημοκρατικούς να υποχωρούν, συνήθως. Αλλά και τα δύο μπλοκ υποστήριζαν το «ελεύθερο εμπόριο», τους χαμηλούς εταιρικούς φόρους, τα περιορισμένα εργασιακά δικαιώματα, την πρωτοκαθεδρία των συμφερόντων του μετόχου, το «ο νικητής τα παίρνει όλα», την απελευθέρωση του χρηματοπιστωτικού τομέα. Και τα δύο μπλοκ εξέλεξαν ηγέτες που επεδίωκαν «μεγάλες διαπραγματεύσεις» με στόχο την περικοπή των δικαιωμάτων. Οι βασικές διαφορές μεταξύ τους αφορούσαν την κοινωνική αναγνώριση δικαιωμάτων, όχι τη διανομή.
Ο προοδευτικός νεοφιλελευθερισμός κέρδισε [ΣτΜ: επί Κλίντον] επί το πλείστον και αυτή τη μάχη, αλλά με κόστος. Τα παρακμάζοντα μεταποιητικά κέντρα, ιδίως η λεγόμενη ζώνη σκουριάς, θυσιάστηκαν. Αυτή η περιοχή, μαζί με νεότερα βιομηχανικά κέντρα στο Νότο, δέχθηκαν μεγάλο πλήγμα χάρη σε μια τριάδα πολιτικών του Μπιλ Κλίντον: Την Βορειο-Αμερικανική Συμφωνία Ελεύθερου Εμπορίου (NAFTA), την ένταξη της Κίνας στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου (ένταξη που αιτιολογήθηκε ως προώθηση της δημοκρατίας), και την κατάργηση του νόμου Glass-Steagall που χαλάρωσε τους κανονισμούς για τις τραπεζικές συναλλαγές. Μαζί αυτές οι πολιτικές και οι άλλες που ακολούθησαν, κατέστρεψαν κοινότητες που είχαν στηριχθεί στη μεταποιητική βιομηχανία. Καμμία σοβαρή προσπάθεια να στηριχθούν αυτές οι κοινότητες δεν έγινε από οποιοδήποτε από τα δύο νεοφιλελεύθερα μπλοκ στη διάρκεια δύο δεκαετιών προοδευτικής-νεοφιλελεύθερης ηγεμονίας. Για τους νεοφιλελεύθερους, οι οικονομίες των μεταποιητικών κοινοτήτων ήταν μη ανταγωνιστικές και θα έπρεπε να υποβληθούν σε «διόρθωση δια της αγοράς». Για τους προοδευτικούς νεοφιλελεύθερους, οι κοινότητες αυτές ήταν κολλημένες στο παρελθόν, δεμένες σε παρωχημένες, στενόμυαλες αξίες που σύντομα θα εξαφανίζονταν σε μια νέα κοσμοπολίτικη τάξη πραγμάτων. Σε κανένα από τα δύο πεδία −διανομή εισοδήματος ή κοινωνική αναγνώριση δικαιωμάτων− δεν μπορούσαν οι προοδευτικοί νεοφιλελεύθεροι να βρουν κάποιο λόγο για να υπερασπιστούν την Rust Belt και τις εργατικές κοινότητες της μεταποιητικής βιομηχανίας στον Νότο.
Το ηγεμονικό κενό – και ο αγώνας για τη συμπλήρωσή του
Το πολιτικό σύμπαν που ανέτρεψε ο Τραμπ χτίστηκε γύρω από την αντίθεση μεταξύ δύο εκδοχών του νεοφιλελευθερισμού, οι οποίες διακρίνονταν κυρίως στον άξονα της αναγνώρισης δικαιωμάτων. Βεβαίως, μπορούσε κάποιος να επιλέξει μεταξύ της πολυπολιτισμικότητας και του εθνομηδενισμού. Είτε έτσι είτε αλλιώς, όμως, ήταν αναγκασμένος να υποστεί τη χρηματιστικοποίηση και την αποβιομηχάνιση. Με το μενού να είναι περιορισμένο μεταξύ προοδευτικού και αντιδραστικού νεοφιλελευθερισμού, δεν υπήρχε καμία πολιτική δύναμη να αντιταχθεί στην υποβάθμιση του βιοτικού επιπέδου της εργατικής και της μεσαίας τάξης. Τα αντι-νεοφιλελεύθερα πολιτικά σχέδια περιθωριοποιήθηκαν σοβαρά, αν δεν αποκλείστηκαν, από τη δημόσια σφαίρα.
Με αυτόν τον τρόπο, ένα σημαντικό τμήμα του εκλογικού σώματος των ΗΠΑ −θύματα της χρηματιστικοποίησης και της εταιρικής παγκοσμιοποίησης− έμεινε χωρίς ένα φυσικό πολιτικό σπίτι. Δεδομένου ότι κανένας από τους δύο μεγάλους κοινωνικούς συνασπισμούς δεν μιλούσε γι’ αυτό το τμήμα της κοινωνίας, υπήρχε ένα κενό στο αμερικανικό πολιτικό σύμπαν: μια κενή, ακατοίκητη ζώνη όπου θα μπορούσαν να είχαν ριζώσει οι αντινεοφιλελεύθερες, φιλοεργατικές πολιτικές. Δεδομένου του επιταχυνόμενου ρυθμού της αποβιομηχάνισης, της διάδοσης των επισφαλών, χαμηλόμισθων McJobs, της ανόδου του αρπακτικού χρέους και της συνεπαγόμενης υποβάθμισης των προτύπων διαβίωσης για τα δύο τρίτα των Αμερικανών, ήταν μόνο θέμα χρόνου να καλύψει κάποιος το κενό. Ορισμένοι υπέθεσαν ότι η στιγμή είχε φτάσει το 2007 και το 2008. Σε έναν κόσμο που εξακολουθούσε να παραπαίει εξαιτίας μιας από τις χειρότερες καταστροφές της εξωτερικής πολιτικής στην ιστορία των ΗΠΑ, ήρθε να προστεθεί η χειρότερη χρηματοπιστωτική κρίση μετά την Μεγάλη Ύφεση της δεκαετίας του 1930, και μια παρ’ ολίγον κατάρρευση της παγκόσμιας οικονομίας. Τότε, ένας Αφροαμερικανός που μίλησε για «ελπίδα» και «αλλαγή» ανέβηκε στην προεδρία, υποσχόμενος να μεταμορφώσει όχι μόνο την πολιτική αλλά και ολόκληρη τη «νοοτροπία» της αμερικανικής πολιτικής. Ο Μπαράκ Ομπάμα θα μπορούσε να είχε αδράξει την ευκαιρία να κινητοποιήσει τη μαζική υποστήριξη για μια σημαντική μετατόπιση που θα οδηγούσε μακριά από τον νεοφιλελευθερισμό, ακόμη και με την αντίθεση του Κογκρέσου. Αντ’ αυτού, εμπιστεύτηκε την οικονομία σε αυτές τις ίδιες δυνάμεις της Γουόλ Στρητ που σχεδόν την κατέστρεψαν. Ορίζοντας ως στόχο την «ανάκαμψη» (σε αντίθεση με την διαρθρωτική μεταρρύθμιση), ο Ομπάμα ξόδεψε τεράστια χρηματικά ποσά για την διάσωση τραπεζών που ήταν «πολύ μεγάλες για να χρεοκοπήσουν», αλλά απέτυχε να κάνει κάτι έστω και ελάχιστα συγκρίσιμο για τα θύματά τους, για τα δέκα εκατομμύρια Αμερικανών που έχασαν τα σπίτια τους από τις κατασχέσεις κατά τη διάρκεια της κρίσης. Η εξαίρεση που επιβεβαίωσε τον κανόνα ήταν η επέκταση του Medicaid μέσω του Affordable Care Act, το οποίο παρείχε ένα πραγματικό υλικό όφελος σε ένα τμήμα της εργατικής τάξης των ΗΠΑ. Κόντρα στις προτάσεις για επιλογή single-payer και public-option που ο Ομπάμα απέριψε πριν ακόμη αρχίσουν οι διαπραγματεύσεις για την υγειονομική περίθαλψη, η προσέγγισή του ενίσχυσε τις διαιρέσεις στο εσωτερικό της εργατικής τάξης που τελικά θα αποδεικνυόταν πολιτικά μοιραίες. Συνολικά, η κύρια ώθηση της προεδρίας του ήταν να διατηρήσει το προοδευτικό-νεοφιλελεύθερο status quo, παρά τη φθίνουσα πορεία της δημοτικότητάς του.
Μια άλλη ευκαιρία να καλυφθεί το ηγεμονικό κενό ήρθε το 2011, με την την έκρηξη του Occupy Wall Street. Κουρασμένο να περιμένει αποκατάσταση από το πολιτικό σύστημα και αποφασισμένο να πάρει τα πράγματα στα χέρια του, ένα τμήμα της κοινωνίας των πολιτών κατέλαβε δημόσιες πλατείες σε όλη τη χώρα στο όνομα του “99 τοις εκατό”. Καταγγέλλοντας ένα σύστημα που λεηλατεί τη συντριπτική πλειονότητα για να εμπλουτίσει το ένα τοις εκατό στην κορυφή της εισοδηματικής κλίμακας, σχετικά μικρές ομάδες νεαρών διαδηλωτών σύντομα προσέλκυσαν ευρεία υποστήριξη —έως και 60 τοις εκατό του αμερικανικού λαού, σύμφωνα με ορισμένες δημοσκοπήσεις— ειδικά από πολιορκημένα συνδικάτα, φοιτητές με χρέη, αγωνιζόμενες μεσαίες τάξεις και το διογκούμενο «πρεκαριάτο». Ωστόσο, τα πολιτικά αποτελέσματα του Occupy ήταν περιορισμένα και εξυπηρέτησαν κυρίως την επανεκλογή του Ομπάμα το 2012. Υιοθετώντας τη ρητορική του κινήματος, συγκέντρωσε υποστήριξη από πολλούς που θα ψήφιζαν τον Τραμπ το 2016. Αφού υπερίσχυσε του Ρόμνεϊ και κέρδισε τέσσερα ακόμη χρόνια, συνέχισε τη νεοφιλελεύθερη πορεία του, και η νεοαποκτηθείσα ταξική του συνείδηση γρήγορα εξανεμίστηκε. Περιορίζοντας την υποτιθέμενη επιδίωξή του για «αλλαγή» στην έκδοση εκτελεστικών διαταγμάτων, δεν άσκησε δίωξη κατά των κακοποιών του πλούτου ούτε χρησιμοποίησε το βήμα του για να να συσπειρώσει τον αμερικανικό λαό ενάντια στη Γουόλ Στριτ.
Υποθέτοντας ότι η καταιγίδα είχε περάσει, οι πολιτικές δυνάμεις των ΗΠΑ δεν έχασαν σχεδόν καθόλου χρόνο. Συνεχίζοντας να υποστηρίζουν τη νεοφιλελεύθερη συναίνεση, απέτυχαν να δουν στο Occupy τις πρώτες δονήσεις ενός σεισμού. Αυτός ο σεισμός χτύπησε τελικά στην προεκλογική περίοδο 2015−2016, καθώς η μακροχρόνια υποβόσκουσα δυσαρέσκεια μετατράπηκε ξαφνικά σε μια ολοκληρωτική κρίση πολιτικής εξουσίας. Αμφότερα τα δύο μεγάλα πολιτικά μπλοκ φάνηκε να καταρρέουν. Από την πλευρά των Ρεπουμπλικανών, ο Τραμπ, κάνοντας εκστρατεία με λαϊκίστικα θέματα, νίκησε με ευκολία (όπως συνεχίζει να μας υπενθυμίζει) τους δεκαέξι άτυχους αντιπάλους του στις προκριματικές εκλογές, μεταξύ των οποίων αρκετοί που είχαν επιλεγεί από τα αφεντικά του κόμματος και τους μεγάλους χορηγούς. Από την πλευρά των Δημοκρατικών, ο Μπέρνι Σάντερς, ένας αυτοανακηρυγμένος δημοκρατικός σοσιαλιστής, έθεσε μια εκπληκτικά σοβαρή πρόκληση στη χρισμένη διάδοχο του Ομπάμα, Χίλαρι Κλίντον, η οποία χρειάστηκε να επιστρατεύσει κάθε τέχνασμα και μοχλό της κομματικής εξουσίας για να τον αποτρέψει. Και στις δύο πλευρές τα συνήθη σενάρια ανατράπηκαν, καθώς ένα ζευγάρι αουτσάιντερ κατέλαβε το ηγεμονικό κενό και προχώρησε στη συμπλήρωσή του με νέα πολιτικά μιμίδια.
Τόσο ο Σάντερς όσο και ο Τραμπ κατακεραύνωσαν τη νεοφιλελεύθερη πολιτική της διανομής εισοδήματος, αλλά οι πολιτικές προτάσεις τους σχετικά με την κοινωνική αναγνώρισή δικαιωμάτων διέφεραν έντονα. Ενώ ο Σάντερς κατήγγειλε τη «στημένη οικονομία» με καθολικό και ισότιμο πρόσημο, ο Τραμπ δανείστηκε την ίδια ακριβώς φράση, αλλά τη χρωμάτισε με εθνικισμό και προστατευτισμό των εμπορικών συναλλαγών των ΗΠΑ. Διπλασιάζοντας σε ισχύ τους μακροχρόνιους τρόπους διακρίσεων, μετέτρεψε αυτά που ήταν “απλώς” κρυπτορατσιστικές αναφορές σε πλήρεις εκρήξεις ρατσισμού, μισογυνισμού, ισλαμοφοβίας, ομοφοβίας, τρανσφοβίας και αντιμεταναστευτικού αισθήματος. Η “εργατική τάξη” που επικαλέστηκε η ρητορική του ήταν λευκή, ετεροφυλόφιλη, ανδρική και χριστιανική, βασισμένη στην εξόρυξη, στις κατασκευές κτιρίων και δημοσίων έργων, και στη βαριά βιομηχανία. Αντίθετα, η εργατική τάξη που προσέλκυσε ο Σάντερς ήταν ευρεία και εκτεταμένη, περιλαμβάνοντας όχι μόνο τους εργάτες εργοστασίων της Rust Belt αλλά και τους εργαζόμενους του δημόσιου τομέα και τις υπηρεσίες, συμπεριλαμβανομένων γυναικών, μεταναστών και έγχρωμων ανθρώπων.
Βεβαίως, η αντίθεση μεταξύ αυτών των δύο πορτραίτων της «εργατικής τάξης» ήταν σε μεγάλο βαθμό ρητορική. Κανένα από τα δύο πορτραίτα δεν ταίριαζε απόλυτα με την εκλογική βάση του υποστηρικτή του. Παρόλο που το πλεονέκτημα νίκης του Τραμπ προήλθε από βιομηχανικές περιοχές που είχαν ψηφίσει τον Ομπάμα το 2012 και τον Σάντερς στις προκριματικές εκλογές των Δημοκρατικών, οι ψηφοφόροι του περιλάμβαναν επίσης τους συνήθεις ύποπτους των Ρεπουμπλικανών—συμπεριλαμβανομένων των φιλελεύθερων, των ιδιοκτητών επιχειρήσεων και άλλων που δεν είχαν καμία σχέση με οικονομικό λαϊκισμό. Ομοίως, οι πλέον αξιόπιστοι ψηφοφόροι του Σάντερς ήταν νέοι, μορφωμένοι Αμερικανοί. Αλλά αυτό δεν είναι το θέμα. Ως ρητορική προβολή μιας πιθανής αντι-ηγεμονίας, αυτό που διέκρινε πιο έντονα το είδος του φιλολαϊκού λόγου του Σάντερς από εκείνον του Τραμπ ήταν η διευρυμένη άποψη του Σάντερς για την εργατική τάξη των ΗΠΑ. Και οι δύο αουτσάιντερ σκιαγράφησαν τα περιγράμματα μιας νέας κοινής λογικής, αλλά ο καθένας το έκανε με τον δικό του τρόπο. Στην καλύτερη περίπτωση, η ρητορική της προεκλογικής εκστρατείας του Τραμπ υποδήλωνε ένα νέο πρωτο-ηγεμονικό μπλοκ, το οποίο μπορούμε να ονομάσουμε αντιδραστικό λαϊκισμό. Φαινόταν να συνδυάζει μια υπερ-αντιδραστική πολιτική αναγνώρισης με μια λαϊκιστική πολιτική διανομής του εισοδήματος: στην ουσία το τείχος στα σύνορα με το Μεξικό συν τις μεγάλες επενδύσεις για υποδομές. Το μπλοκ που οραματιζόταν ο Σάντερς, αντίθετα, ήταν η προοδευτική φιλολαϊκή πολιτική. Επεδίωξε να ενώσει μια πολιτική κοινωνικής αναγνώρισης δικαιωμάτων χωρίς αποκλεισμούς με μια πολιτική διανομής υπέρ της εργατικής οικογένειας: μεταρρύθμιση της ποινικής δικαιοσύνης συν Medicare για όλους, αναπαραγωγική δικαιοσύνη συν δωρεάν δίδακτρα στο κολέγιο, δικαιώματα LGBTQ+ συν σπάσιμο των μεγάλων τραπεζών.
Δόλωμα και αλλαγή
Ωστόσο, κανένα από αυτά τα σενάρια δεν υλοποιήθηκε στην πραγματικότητα. Η ήττα του Σάντερς από την Κλίντον αφαίρεσε την προοδευτική-λαϊκιστική επιλογή από το ψηφοδέλτιο, προς έκπληξη κανενός. Αλλά το αποτέλεσμα της επακόλουθης νίκης του Τραμπ επί της Κλίντον ήταν πιο απροσδόκητο, τουλάχιστον για κάποιους. Αντί να κυβερνήσει ως αντιδραστικός λαϊκιστής, ο νέος πρόεδρος ενεργοποίησε το παλιό κόλπο της απάτης, εγκαταλείποντας τις λαϊκιστικές διανεμητικές πολιτικές που είχε υποσχεθεί η εκστρατεία του. Βεβαίως, ακύρωσε τη Συμφωνία Συνεργασίας του Ειρηνικού και επαναδιαπραγματεύτηκε τη NAFTA, αν και μόνο κατ’ όνομα. Αλλά απέτυχε να κουνήσει το δαχτυλάκι του για να χαλιναγωγήσει την Γουόλ Στρητ. Δεν έκανε ούτε ένα σοβαρό βήμα για να υλοποιήσει μεγάλα δημόσια έργα υποδομής που θα δημιουργούσαν θέσεις εργασίας. Οι προσπάθειές του να ενθαρρύνει τη μεταποίηση περιορίστηκαν σε συμβολικές εκδηλώσεις ρητορικής και ρυθμιστικές ελαφρύνσεις για τον άνθρακα, τα κέρδη από τις οποίες αποδείχθηκαν σε μεγάλο βαθμό πλασματικά. Αντί να προτείνει μια φορολογική μεταρρύθμιση προς όφελος των οκογενειών της εργατικής και μεσαίας τάξης, υπέγραψε την τυπική ρεπουμπλικανική εκδοχή που σχεδιάστηκε για να διοχετεύσει περισσότερο πλούτο στο 1% (συμπεριλαμβανομένης της οικογένειας Τραμπ). Όπως μαρτυρά αυτό το τελευταίο σημείο, οι ενέργειες του προέδρου στο μέτωπο της διανομής περιλάμβαναν μια μεγάλη δόση πελατειακού καπιταλισμού και ιδιοτελούς διαχείρισης. Αλλά αν ο ίδιος ο Τραμπ δεν έχει ανταποκριθεί στα ιδεώδη της οικονομικής λογικής του Hayek, ο διορισμός ενός ακόμη αποφοίτου της Γκόλντμαν Σαξ στο υπουργείο Οικονομικών εξασφαλίζει ότι ο νεοφιλελευθερισμός θα συνεχιστεί εκεί που μετράει.
Έχοντας εγκαταλείψει τη λαϊκιστική πολιτική της διανομής, ο Τραμπ προχώρησε σε διπλή εφαρμογή της αντιδραστικής πολιτικής της αναγνώρισης, εξαιρετικά ενισχυμένης και ολοένα και πιο μοχθηρής. Ο κατάλογος των προκλήσεων και των ενεργειών του για την υποστήριξη των αμφισβητούμενων ιεραρχιών του καθεστώτος είναι μακρύς και ανατριχιαστικός: η ταξιδιωτική απαγόρευση στις διάφορες εκδοχές της που στόχευε όλες τις χώρες με μουσουλμανική πλειοψηφία και κακώς συγκαλυμμένη με την κυνική καθυστερημένη προσθήκη της Βενεζουέλας, η αποψίλωση των πολιτικών δικαιωμάτων στο Υπουργείο Δικαιοσύνης και στο Υπουργείο Εργασίας (το οποίο σταμάτησε να αστυνομεύει τις διακρίσεις από ομοσπονδιακούς εργολάβους), η άρνησή του να υπερασπιστεί δικαστικές υποθέσεις σχετικά με τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ+, την ανατροπή της υποχρεωτικής ασφαλιστικής κάλυψης της αντισύλληψης, την υποχώρηση της προστασίας του Τίτλου ΙΧ για τις γυναίκες και τα κορίτσια μέσω περικοπών στο προσωπικό επιβολής του νόμου, και τις δημόσιες δηλώσεις του που υποστηρίζουν τον σκληρότερο χειρισμό των υπόπτων από την αστυνομία, την περιφρόνηση του «σερίφη Τζο» Αρπάιο για το κράτος δικαίου, και τους «πολύ καλούς ανθρώπους» μεταξύ των λευκών ρατσιστών. Το αποτέλεσμα δεν είναι ένας απλός ρεπουμπλικανικός συντηρητισμός, αλλά μια υπερ-αντιδραστική πολιτική αναγνώρισης.
Οι πολιτικές του προέδρου Τραμπ απέκλιναν εντελώς από τις προεκλογικές υποσχέσεις του υποψηφίου Τραμπ. Όχι μόνο η οικονομική φιλολαϊκή πολιτική του εξαφανίστηκε, αλλά και η αναζήτηση αποδιοπομπαίων τράγων έγινε όλο και πιο μοχθηρή. Αυτό που ψήφισαν οι υποστηρικτές του Τραμπ [ΣτΜ: το 2017], εν ολίγοις, δεν είναι αυτό που πήραν. Το αποτέλεσμα δεν είναι ένας αντιδραστικός λαϊκισμός (ΣτΜ: ο όρος του «λαϊκισμού» στο κείμενο της Fraser χρησιμοποιεταί με έννοια διαφορετική από αυτήν που έχει καθιερωθεί στην ελληνική γλώσσα, ως έννοια παραπλήσια της «δημαγωγίας». Για τον λόγο αυτό, στην μετάφραση διατηρήσαμε τον όρο αυτόν για την περίπτωση του Τραμπ, αλλά τον αντικαταστήσαμε με τον όρο «λαϊκή πολιτική» για την Αριστερά. Για την κριτική ανάλυση του όρου του «λαϊκισμού» βλ. στο άρθρο του Σεραφείμ Σεφεριάδη «Λαϊκισμός, Δημοκρατία, Αριστερά», 12/7/2021 και 27/7/2021 στο commune.org.gr) το αποτέλεσμα ήταν ένας υπερ-αντιδραστικός νεοφιλελευθερισμός. Ωστόσο, ο υπερ-αντιδραστικός νεοφιλελευθερισμός του Τραμπ δεν αποτελεί έναν νέο ηγεμονικό κοινωνικό συνασπισμό. Είναι, αντιθέτως, χαοτικός, ασταθής και εύθραυστος. Αυτό οφείλεται εν μέρει στην ιδιόμορφη προσωπική ψυχολογία του σημαιοφόρου του και εν μέρει στη δυσλειτουργική εξάρτησή του από το κατεστημένο του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος, το οποίο προσπάθησε και απέτυχε να επανακτήσει τον έλεγχό του και τώρα [ΣτΜ: το 2019] αναζητά μια στρατηγική εξόδου. Δεν μπορούμε τώρα να γνωρίζουμε ακριβώς πώς θα εξελιχθεί αυτό, αλλά θα ήταν ανόητο να αποκλείσουμε το ενδεχόμενο να διασπαστεί το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα. Όπως και να έχει, ο υπερ-αντιδραστικός νεοφιλελευθερισμός δεν προσφέρει καμία προοπτική σταθερής ηγεμονίας.
Υπάρχει όμως και ένα βαθύτερο πρόβλημα. Κλείνοντας το οικονομικό-λαϊκιστικό πρόσωπο της εκστρατείας του, ο υπερ-αντιδραστικός νεοφιλελευθερισμός του Τραμπ επαναφέρει το ηγεμονικό κενό που βοήθησε να εκραγεί το 2016 —εκτός από το ότι τώρα δεν μπορεί να γεμίσει αυτό το κενό. Τώρα που η λαϊκιστική γάτα βγήκε από το σακί, είναι αμφίβολο αν το εργατικό τμήμα της βάσης του Τραμπ θα είναι ικανοποιημένο να τραφεί για πολύ μόνο με (ψευδο)αναγνώριση [ΣτΜ: Τα αποτελέσματα των εκλογών του 2024 δείχνουν ότι το εργατικό τμήμα της βάσης του Τραμπ συνεχίζει να τον στηρίζει]. Από την άλλη πλευρά, η «αντίσταση» οργανώνεται. Αλλά η αντίσταση είναι κατακερματισμένη, αποτελούμενη από σκληροπυρηνικούς Κλιντονίτες, αφοσιωμένους Σαντεριστές και πολλούς ανθρώπους που θα μπορούσαν να ακολουθήσουν οποιαδήποτε κατεύθυνση. Το τοπίο περιπλέκεται από μια σειρά νεοσύστατων ομάδων, των οποίων η μαχητική στάση έχει προσελκύσει μεγάλους χορηγούς παρά (ή εξαιτίας) της ασάφειας των προγραμματικών τους αντιλήψεων.
Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η αναβίωση μιας παλιάς τάσης στην αριστερά να αντιπαραθέτει τη φυλή στην τάξη. Κάποιοι προτείνουν να επαναπροσανατολίσουν την πολιτική του Δημοκρατικού Κόμματος στην εναντίωση στη λευκή υπεροχή, εστιάζοντας τις προσπάθειές τους στο να κερδίσουν την υποστήριξη των μαύρων και των Λατίνων ψηφοφόρων. Άλλοι υπερασπίζονται μια ταξικά επικεντρωμένη στρατηγική με στόχο να κερδίσουν πίσω τις κοινότητες της λευκής εργατικής τάξης που αυτομόλησαν στον Τραμπ. Και οι δύο απόψεις είναι προβληματικές στο βαθμό που αντιμετωπίζουν την τάξη και τη φυλή ως εγγενώς αντίθετες, ως ένα παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος. Στην πραγματικότητα, μπορεί κάποιος να επιτεθεί ταυτοχρόνως στους δύο αυτούς άξονες αδικίας, και έτσι πρέπει να γίνει. Κανένας από τους δύο άξονες δεν μπορεί να ξεπεραστεί ενώ ο άλλος ευδοκιμεί.
Στο σημερινό πλαίσιο, οι προσσεγίσεις που υποβαθμίζουν τις ταξικές ανησυχίες ενέχουν έναν ιδιαίτερο κίνδυνο: είναι πιθανό να συμπλέουν με τις προσπάθειες της πτέρυγας Κλίντον να αποκαταστήσει το status quo ante με κάποια νέα μορφή. Σε αυτή την περίπτωση, το αποτέλεσμα θα ήταν μια νέα εκδοχή του προοδευτικού νεοφιλελευθερισμού – μια εκδοχή που συνδυάζει τον νεοφιλελευθερισμό στο μέτωπο της διανομής με μια μαχητική αντιρατσιστική πολιτική της αναγνώρισης. Αυτή η προοπτική θα πρέπει να βάλει σε σκέψεις τις δυνάμεις κατά του Τραμπ καθώς θα στείλει πολλούς δυνητικούς συμμάχους να τρέξουν προς την αντίθετη κατεύθυνση, επικυρώνοντας την αφήγηση του Τραμπ και ενισχύοντας την υποστήριξή του. Θα ενωθεί ουσιαστικά με αυτόν στην καταστολή των εναλλακτικών λύσεων στον νεοφιλελευθερισμό—και έτσι θα επαναφέρει το ηγεμονικό κενό. Αλλά αυτό που μόλις είπα για τον Τραμπ ισχύει εξίσου και εδώ: η λαϊκιστική γάτα έχει βγει από το σακί και δεν θα φύγει ήσυχα. Η επαναφορά του προοδευτικού νεοφιλελευθερισμού, με οποιονδήποτε τρόπο, σημαίνει την αναδημιουργία−και μάλιστα την επιδείνωση−των ίδιων των συνθηκών που δημιούργησαν τον Τραμπ. Και αυτό σημαίνει την προετοιμασία του εδάφους για μελλοντικούς Τραμπ—ολοένα και πιο μοχθηρούς και επικίνδυνους.
Νοσηρά συμπτώματα και αντι-ηγεμονικές προοπτικές
Για όλους αυτούς τους λόγους, ούτε ένας αναβιωμένος προοδευτικός νεοφιλελευθερισμός ούτε ένας τραμπικός υπερ-αντιδραστικός νεοφιλελευθερισμός είναι καλός υποψήφιος για πολιτική ηγεμονία στο εγγύς μέλλον. Οι δεσμοί που ένωνε καθένα από αυτά τα μπλοκ έχουν φθαρεί σοβαρά. Επιπλέον, κανένα από τα δύο δεν είναι σήμερα σε θέση να διαμορφώσει μια νέα κοινή λογική. Κανένα από τα δύο δεν μπορεί να προσφέρει μια έγκυρη εικόνα της κοινωνικής πραγματικότητας, μια αφήγηση στην οποία μπορεί να βρεί τον εαυτό του ένα ευρύ φάσμα κοινωνικών φορέων. Εξίσου σημαντικό είναι ότι καμία από τις δύο παραλλαγές του νεοφιλελευθερισμού δεν μπορεί να επιλύσει με επιτυχία τα αντικειμενικά συστημικά εμπόδια που διέπουν την τρέχουσα κρίση ηγεμονίας. Εφόσον και τα δύο μοντέλα νεοφιλελευθερισμού συνεργάζονται άρρηκτα με το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα, κανένα δεν μπορεί να αμφισβητήσει τη χρηματιστικοποίηση, την αποβιομηχάνιση ή την εταιρική παγκοσμιοποίηση. Καμία από τις δύο εκδοχές νεοφιλελευθερισμού δεν μπορεί να αποκαταστήσει τη μείωση του βιοτικού επιπέδου, τη διόγκωση του χρέους, την κλιματική αλλαγή, τα «ελλείμματα φροντίδας» ή τις αφόρητες πιέσεις στην κοινοτική ζωή. Η (επανα)εγκαθίδρυση οποιουδήποτε από αυτά τα μπλοκ στην εξουσία είναι προκειμένου να εξασφαλίσει όχι μόνο τη συνέχιση αλλά και την όξυνση της σημερινής κρίσης.
Τι, λοιπόν, μπορούμε να περιμένουμε στο άμεσο μέλλον; Ελλείψει μιας ασφαλούς ηγεμονίας, αντιμετωπίζουμε ένα ασταθές μεσοδιάστημα και τη συνέχιση της πολιτικής κρίσης. Σε αυτή την κατάσταση, τα λόγια του Γκράμσι ακούγονται αληθινά: «Το παλιό πεθαίνει και το νέο δεν μπορεί να γεννηθεί−σε αυτό το μεσοδιάστημα εμφανίζεται μια μεγάλη ποικιλία από νοσηρά συμπτώματα».
Εκτός, βέβαια, αν υπάρχει ένας βιώσιμος υποψήφιος για μια αντι-ηγεμονία. Ο πιο πιθανός τέτοιος υποψήφιος είναι η μία ή η άλλη μορφή λαϊκισμού. Θα μπορούσε ο φιλολαϊκή πολιτική να είναι ακόμα μια πιθανή επιλογή−αν όχι άμεσα, τότε μακροπρόθεσμα; Υπέρ αυτής της δυνατότητας συνηγορεί το γεγονός ότι μεταξύ των υποστηρικτών του Σάντερς και εκείνων του Τραμπ, κάτι που πλησιάζει μια κρίσιμη μάζα ψηφοφόρων στις ΗΠΑ απέρριψε τη νεοφιλελεύθερη πολιτική της διανομής το 2015−16. Το φλέγον ερώτημα είναι αν αυτή η μάζα μπορεί τώρα να συγχωνευτεί σε ένα νέο αντιηγεμονικό μπλοκ. Για να συμβεί αυτό, οι υποστηρικτές του Τραμπ και του Σάντερς από την εργατική τάξη θα πρέπει να κατανοήσουν τους εαυτούς τους ως συμμάχους− θύματα μιας ενιαίας «στημένης οικονομίας», την οποία θα μπορούσαν να μετασχηματίσουν από κοινού.
Η αντιδραστική φιλολαϊκή πολιτική, ακόμη και χωρίς τον Τραμπ, δεν αποτελεί πιθανή βάση για μια τέτοια συμμαχία. Η ιεραρχική, αποκλειστική πολιτική της αναγνώρισής του είναι ένας σίγουρος δολοφόνος της συμφωνίας για μεγάλα τμήματα της εργατικής και μεσαίας τάξης των ΗΠΑ, ιδίως για οικογένειες που εξαρτώνται από τους μισθούς της εργασίας στις υπηρεσίες, τη γεωργία, την οικιακή εργασία και τον δημόσιου τομέα, στις τάξεις των οποίων περιλαμβάνεται μεγάλος αριθμός γυναικών, μεταναστών και έγχρωμων. Μόνο μια πολιτική αναγνώρισης χωρίς αποκλεισμούς έχει πιθανότητες να φέρει αυτές τις απαραίτητες κοινωνικές δυνάμεις σε συμμαχία με άλλα τμήματα της εργατικής και μεσαίας τάξης, συμπεριλαμβανομένων των κοινοτήτων που ιστορικά συνδέονται με τη μεταποίηση, τα ορυχεία και τις κατασκευές.
Αυτό αφήνει τον προοδευτικό λαϊκισμό ως τον πιθανότερο υποψήφιο για ένα νέο αντιηγεμονικό μπλοκ. Συνδυάζοντας την ισότιμη αναδιανομή με τη μη ιεραρχική αναγνώριση, αυτή η επιλογή έχει τουλάχιστον μια πιθανότητα να ενώσει ολόκληρη την εργατική τάξη. Περισσότερο απ’ αυτό, θα μπορούσε να τοποθετήσει αυτή την τάξη, κατανοητή με ευρύτητα, ως την ηγετική δύναμη σε μια συμμαχία που περιλαμβάνει επίσης σημαντικά τμήματα της νεολαίας, της μεσαίας τάξης, και του επαγγελματικού-διευθυντικού στρώματος.
Ταυτόχρονα, υπάρχουν πολλά στην τρέχουσα κατάσταση που συνηγορούν κατά της δυνατότητας, οποτεδήποτε σύντομα, μιας συμμαχίας μεταξύ προοδευτικών λαϊκιστών και στρωμάτων της εργατικής τάξης που ψήφισαν τον Τραμπ στις τελευταίες εκλογές. Το κυριότερο από τα εμπόδια είναι οι βαθύτερες διαιρέσεις, ακόμη και τα μίση, που υποβόσκουν εδώ και καιρό, αλλά πρόσφατα έφτασαν σε πυρετό από τον Τραμπ – ο οποίος, όπως το έθεσε οξυδερκώς ο Ντέιβιντ Μπρουκς, «έχει μύτη για κάθε πληγή στο σώμα της πολιτικής και μέρα με τη μέρα βάζει ένα καυτό σίδερο στη μία ή την άλλη πληγή και την ανοίγει» χωρίς κανέναν ενδοιασμό. Το αποτέλεσμα είναι ένα τοξικό περιβάλλον που φαίνεται να επιβεβαιώνει την άποψη, που έχουν ορισμένοι προοδευτικοί, ότι όλοι οι ψηφοφόροι του Τραμπ είναι «αξιοθρήνητοι» −αδιόρθωτοι ρατσιστές, μισογύνηδες και ομοφοβικοί. Ενισχύεται επίσης η αντίθετη άποψη που έχουν πολλοί αντιδραστικοί λαϊκιστές, ότι όλοι οι προοδευτικοί είναι αδιόρθωτοι ηθικολόγοι και αλαζονικοί ελιτιστές που τους κοιτάζουν αφ’ υψηλού, ενώ πίνουν καφέδες και κερδίζουν χρήματα.
Μια στρατηγική διαχωρισμού
Οι προοπτικές του προοδευτικού λαϊκισμού στις Ηνωμένες Πολιτείες σήμερα εξαρτώνται από την επιτυχή καταπολέμηση και των δύο αυτών απόψεων. Αυτό που χρειάζεται είναι μια στρατηγική διαχωρισμού, με στόχο την επιτάχυνση δύο σημαντικών διαιρέσεων.
Πρώτον, οι λιγότερο προνομιούχες γυναίκες, οι μετανάστες και οι έγχρωμοι πρέπει να απομακρυνθούν από τις φεμινίστριες του “lean-in” [ΣτΜ: μια μορφή νεοφιλελεύθερου φεμινισμού], τους αντιρατσιστές της αξιοκρατίας και το κυρίαρχο LGBTQ+ κίνημα, τους υποστηρικτές της εταιρικής ποικιλομορφίας και του πράσινου καπιταλισμού που ιδιοποιήθηκαν τις ανησυχίες των γυναικών με όρους νεοφιλελευθερισμού. Αυτός είναι ο στόχος μιας πρόσφατης φεμινιστικής πρωτοβουλίας που επιδιώκει να αντικαταστήσει το «lean in» με έναν «φεμινισμό για το 99%». Άλλα χειραφετητικά κινήματα θα πρέπει να αντιγράψουν αυτή τη στρατηγική.
Δεύτερον, οι εργατικές κοινότητες της βιομηχανικής «ζώνης της σκουριάς» (Rust Belt) του Νότου και της υπαίθρου πρέπει να πειστούν να εγκαταλείψουν τους σημερινούς κρυφο-νεοφιλελεύθερους συμμάχους τους. Θα πρέπει να τους πείσουμε ότι οι δυνάμεις που προωθούν τον μιλιταρισμό, την ξενοφοβία και τον εθνομηδενισμό δεν μπορούν και δεν πρόκειται να τους παράσχουν τα απαραίτητα υλικά προαπαιτούμενα για μια καλή ζωή, ενώ ένα προοδευτικό-λαϊκό μπλοκ μπορεί να το κάνει. Με αυτόν τον τρόπο, θα μπορούσε κάποιοσ να διαχωρίσει εκείνους τους ψηφοφόρους του Τραμπ που θα μπορούσαν να ανταποκριθούν σε μια τέτοια έκκληση από τους ψηφοφόρους εκείνους που είναι διαπιστωμένα ρατσιστές και alt-right εθνομηδενιστές. Το να λέμε ότι οι πρώτοι υπερτερούν αριθμητικά έναντι των δεύτερων δεν σημαίνει ότι αρνούμαστε ότι τα αντιδραστικά λαϊκιστικά κινήματα ενυσχύονται σημαντικά από πρώην περιθωριακές ομάδες λευκών ρατσιστών. Ωστόσο καταρρίπτει το βεβιασμένο συμπέρασμα ότι η συντριπτική πλειοψηφία των αντιδραστικών λαϊκιστών ψηφοφόρων είναι για πάντα κλειστή στις εκκλήσεις για διευρυμένη εργατική τάξη που επικαλείται ο Μπέρνι Σάντερς. Αυτή η άποψη δεν είναι μόνο εμπειρικά λανθασμένη, αλλά και αντιπαραγωγική και πιθανότατα έχει χαρακτήρα αυτοεκπληρούμενης προφητείας.
Ας είμαι σαφής: Δεν προτείνω ότι ένα προοδευτικό-λαϊκό μπλοκ θα πρέπει να αποσιωπήσει τις πιεστικές ανησυχίες για τον ρατσισμό, τον σεξισμό, την ομοφοβία, την ισλαμοφοβία και την τρανσφοβία. Αντιθέτως, η καταπολέμηση αυτών πρέπει να είναι κεντρική σε ένα προοδευτικό-λαϊκό μπλοκ. Αλλά είναι αντιπαραγωγικό να αντιμετωπίζονται οι ανησυχίες αυτές με την ηθικολογική συγκατάβαση του προοδευτικού νεοφιλελευθερισμού, ο οποίος διαθέτει μια ρηχή και ανεπαρκή θεώρηση αυτών των αδικιών, υπερβάλλοντας σε μεγάλο βαθμό την έκταση στην οποία αυτά τα ζητήματα είναι στο νου των ανθρώπων και παραβλέποντας το βάθος των δομικών-θεσμικών δυνάμεων που τα υποστηρίζουν.
Το σημείο αυτό είναι ιδιαίτερα σαφές και σημαντικό στην περίπτωση της φυλής. Η φυλετική αδικία στις Ηνωμένες Πολιτείες σήμερα δεν είναι, κατά βάθος, θέμα υποτιμητικών στάσεων ή κακής συμπεριφοράς, αν και αυτά σίγουρα υπάρχουν. Η ουσία είναι οι φυλετικά συγκεκριμένες επιπτώσεις της αποβιομηχάνισης και της χρηματιστικοποίησης στην περίοδο της προοδευτικής-νεοφιλελεύθερης ηγεμονίας, όπως διαθλώνται μέσα από μακροχρόνιες ιστορίες συστημικής καταπίεσης. Σε αυτήν την περίοδο, οι μαύροι και οι καφετί Αμερικανοί, οι οποίοι επί μακρόν στερούνταν πρόσβαση σε πίστωση, περιορίζονταν σε υποδεέστερες διαχωρισμένες κατοικίες και πληρώνονταν όχι αρκετά ώστε να αποταμιεύουν, έγιναν συστηματικά στόχος των τραπεζικών δανείων υψηλού κινδύνου και, κατά συνέπεια, βίωσαν τα υψηλότερα ποσοστά κατασχέσεων κατοικιών στη χώρα. Στην ίδια περίοδο, οι πόλεις και οι γειτονιές μειονοτήτων που επί μακρόν και συστηματικά στερήθηκαν δημόσιων πόρων υπέστησαν πλήγμα από το κλείσιμο εργοστασίων σε παρακμάζοντα κέντρα μεταποίησης. Οι οι απώλειές τους μετρώνται, όχι μόνο σε θέσεις εργασίας αλλά και σε φορολογικά έσοδα, γεγονός που τους στέρησε κονδύλια για σχολεία, νοσοκομεία και βασική συντήρηση υποδομών, οδηγώντας τελικά σε καταστροφές όπως η κρίση του νερού στο Φλίντ – και, σε διαφορετικό πλαίσιο, η καταστροφή του Lower Ninth Ward της Νέας Ορλεάνης κατά τη διάρκεια του τυφώνα Κατρίνα το 2005. Τέλος, οι μαύροι άνδρες που για καιρό υπέστησαν διαφοροποιημένες ποινές, σκληρή φυλάκιση, καταναγκαστική εργασία και κοινωνικά ανεκτή βία —συμπεριλαμβανομένης της βίας της αστυνομίας— έχουν σε αυτήν την περίοδο μαζικά στρατολογηθεί σε ένα «βιομηχανικό σύμπλεγμα φυλακών», που κρατείται πλήρες χάρη στον «πόλεμο κατά των ναρκωτικών». Επιπρόσθετα, ο πληθυσμός των μαύρων ανδρών παρουσιάζει δυσανάλογα υψηλά ποσοστά ανεργίας, χάρη στα διμερή νομοθετικά “επιτεύγματα” που οργανώθηκαν κυρίως από τον Μπιλ Κλίντον. Χρειάζεται, άραγε, να προσθέσω ότι, όσο εμπνευσμένη κι αν ήταν, η παρουσία ενός Αφροαμερικανού στον Λευκό Οίκο δεν κατάφερε να κάνει ούτε μια γρατζουνιά σε αυτές τις εξελίξεις;
Πώς θα μπορούσε εξάλλου; Τα φαινόμενα που μόλις αναφέρθηκαν δείχνουν το βάθος στο οποίο ο ρατσισμός είναι εδραιωμένος στη σύγχρονη καπιταλιστική κοινωνία −και την ανικανότητα της προοδευτικής νεοφιλελεύθερης ηθικολογίας να τον αντιμετωπίσει. Αποκαλύπτουν επίσης, τα φαινόμενα αυτά, ότι οι δομικές βάσεις του ρατσισμού σχετίζονται τόσο με την κοινωνική τάξη και την οικονομία όσο και με το στάτους και την κοινωνική (ψευδο)αναγνώριση. Επίσης, τα φαινόμενα αυτά καθιστούν σαφές ότι οι δυνάμεις που καταστρέφουν τις ευκαιρίες ζωής των έγχρωμων ανθρώπων είναι μέρος της ίδιας δυναμικής που καταστρέφει τις ευκαιρίες ζωής των λευκών —ακόμη κι αν μερικές από τις λεπτομέρειες διαφέρουν. Το αποτέλεσμα είναι, τελικά, να αποκαλυφθεί η αδιάσπαστη διαπλοκή της φυλής και της τάξης στον σύγχρονο χρηματιστικό καπιταλισμό.
Ένας προοδευτικός-λαϊκός κοινωνικός συνασπισμός πρέπει να έχει αυτές τις γνώσεις ως οδηγούς της πορείας του. Αρνούμενος την έμφαση του προοδευτικού νεοφιλελευθερισμού στις προσωπικές συμπεριφορές, πρέπει να εστιάσει τις προσπάθειές του στις διαρθρωτικές-θεσμικές βάσεις της σύγχρονης κοινωνίας. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι να αναδείξει τις κοινές ρίζες των αδικιών είτε είναι ταξικές είτε ανάγονται στο κοινωνικό στάτους. Εάν αυτός ο κοινωνικός συνασπισμός μπορεί να αντιλαμβάνεται το σύστημα ως μια ενιαία, ολοκληρωμένη κοινωνική ολότητα, θα πρέπει να συνδέσει τις αρνητικές επιπτώσεις που υφίστανται οι γυναίκες, οι μετανάστες, οι έγχρωμοι και οι ΛΟΑΤΚΙ+ άνθρωποι με εκείνες που βιώνουν τα στρώματα της εργατικής τάξης που τώρα έλκονται από τον δεξιό λαϊκισμό. Με αυτόν τον τρόπο, θα μπορεί να θέσει τα θεμέλια για έναν ισχυρό νέο κοινωνικό συνασπισμό στον οποίο θα μπορούν να συμμετέχουν όλοι εκείνοι που προδίδονται από τον Τραμπ και τους ομολόγους του −όχι μόνο οι μετανάστες, οι φεμινίστριες και οι έγχρωμοι, που ήδη αντιτίθενται στον υπερ-αντιδραστικό νεοφιλελευθερισμό του, αλλά και των λευκών στρωμάτων της εργατικής τάξης που τον υποστήριζαν μέχρι τώρα. Συσπειρώνοντας σημαντικά τμήματα ολόκληρης της εργατικής τάξης, αυτή η στρατηγική θα μπορούσε ενδεχομένως να νικήσει. Σε αντίθεση με κάθε άλλη επιλογή που εξετάστηκε εδώ, η προοδευτική φιλολαϊκή πολιτική έχει τη δυνατότητα, τουλάχιστον κατ’ αρχήν, να γίνει ένα σχετικά σταθερό αντιηγεμονικό μπλοκ στο μέλλον.
Αλλά το θετικό για μια προοδευτικό λαϊκή πολιτική δεν είναι μόνο η δυνητική υποκειμενική βιωσιμότητά της. Σε αντίθεση με τους πιθανούς αντιπάλους της, έχει το πλεονέκτημα ότι είναι ικανή, τουλάχιστον κατ’ αρχήν, να αντιμετωπίσει την πραγματική, αντικειμενική πλευρά της κρίσης. Ας εξηγηθώ:
Όπως σημείωσα στην αρχή, η ηγεμονική κρίση που αναλύεται εδώ είναι μία πλευρά ενός ευρύτερου συμπλέγματος κρίσεων, το οποίο περιλαμβάνει πολλές άλλες πλευρές −οικολογικές, οικονομικές και κοινωνικές. Η ηγεμονική κρίση είναι, επίσης, το υποκειμενικό ομόλογο μιας αντικειμενικής συστημικής κρίσης, έναντι της οποίας αποτελεί απόκριση και από την οποία δεν μπορεί να αποκοπεί. Τελικά, αυτές οι δύο πλευρές της κρίσης −η μία υποκειμενική και η άλλη αντικειμενική −υπάρχουν ή δεν υπάρχουν μαζί. Καμμία υποκειμενική απάντηση, όσο φαινομενικά πειστική και αν είναι, δεν μπορεί να εξασφαλίσει μια διαρκή αντι-ηγεμονία, εκτός εάν προσφέρει την προοπτική μιας πραγματικής λύσης στα υπο-κείμενα αντικειμενικά προβλήματα.
Η αντικειμενική πλευρά της κρίσης δεν είναι μια απλή πολλαπλότητα ξεχωριστών δυσλειτουργιών. Χωρίς να αποτελούν μια διασκορπισμένη πολλαπλότητα, οι διάφορες πλευρές της είναι αλληλένδετες και μοιράζονται μια κοινή προέλευση. Το υπο-κείμενο αντικείμενο της γενικής μας κρίσης, αυτό που αποκρύπτει τις πολλαπλές αστάθειές της, είναι η σημερινή μορφή του καπιταλισμού; παγκοσμιοποιημένος, νεοφιλελεύθερος, χρηματιστικός. Όπως κάθε μορφή καπιταλισμού, αυτή δεν είναι ένα απλό οικονομικό σύστημα αλλά κάτι ευρύτερο: μια θεσμοθετημένη κοινωνική τάξη. Ως τέτοια, περιλαμβάνει ένα σύνολο από μη οικονομικές συνθήκες στο υπόβαθρο, οι οποίες είναι απαραίτητες για μια καπιταλιστική οικονομία: για παράδειγμα, άμισθες δραστηριότητες κοινωνικής αναπαραγωγής, οι οποίες εξασφαλίζουν την προσφορά μισθωτής εργασίας για την οικονομική παραγωγή, έναν οργανωμένο μηχανισμό δημόσιας εξουσίας (νόμος, αστυνομία, ρυθμιστικές υπηρεσίες και ικανότητες καθοδήγησης) που παρέχει την τάξη, την προβλεψιμότητα και την υποδομή που είναι απαραίτητες για τη βιώσιμη συσσώρευση κεφαλαίου, και τέλος, μια σχετικά βιώσιμη οργάνωση της αλληλεπίδρασης με την φύση, που εξασφαλίζει τις βασικές προμήθειες ενέργειας και πρώτων υλών για την παραγωγή εμπορευμάτων, για να μην αναφέρουμε έναν κατοικήσιμο πλανήτη που μπορεί να υποστηρίξει τη ζωή.
Ο χρηματιστικός καπιταλισμός αντιπροσωπεύει έναν ιστορικά συγκεκριμένο τρόπο οργάνωσης της σχέσης της καπιταλιστικής οικονομίας με αυτές τις απαραίτητες βασικές συνθήκες. Πρόκειται για μια βαθιά ληστρική και ασταθή μορφή κοινωνικής οργάνωσης που απελευθερώνει τη συσσώρευση κεφαλαίου από τους πολιτικούς, οικολογικούς, κοινωνικούς, ηθικούς περιορισμούς της, τους οποίους όμως χρειάζεται για την αναπαραγωγή της. Απαλλαγμένη από τέτοιους περιορισμούς, η καπιταλιστική οικονομία εξαντλεί του ίδιους τους όρους της ύπαρξης της. Είναι μια τίγρη που τρώει την ίδια της την ουρά. Η κοινωνική ζωή υπακούει όλο και περισσότερο στην οικονομία, η ανεξέλεγκτη επιδίωξη του κέρδους αποσταθεροποιεί τις ίδιες τις μορφές της κοινωνικής αναπαραγωγής, της οικολογικής βιωσιμότητας και της δημόσιας εξουσίας από τις οποίες εξαρτάται αυτή η ίδια η καπιταλιστική οικονομία. Εξεταζόμενος με αυτόν τον τρόπο, ο χρηματιστικός καπιταλισμός είναι εγγενώς επιρρεπής στις κρίσεις. Το σύμπλεγμα της κρίσης που αντιμετωπίζουμε σήμερα είναι η όλο και πιο έντονη έκφραση της εγγενούς τάσης του καπιταλισμού να αποσταθεροποιεί τον εαυτό του.
Αυτό είναι το αντικειμενικό πρόσωπο της κρίσης: το δομικό αντίστοιχο της ηγεμονικής αποδιάρθρωσης που αναλύεται εδώ. Σήμερα, και οι δύο πόλοι της κρίσης -ο ένας αντικειμενικός, ο άλλος υποκειμενικός- βρίσκονται σε πλήρη έξαρση. Η σχέση τους είναι οργανική, υπάρχουν ή δεν υπάρχουν μαζί. Η επίλυση της αντικειμενικής κρίσης απαιτεί έναν μείζονα δομικό μετασχηματισμό του χρηματιστικού καπιταλισμού: έναν νέο τρόπο σύνδεσης της οικονομίας με την πολιτική, της παραγωγής με την αναπαραγωγή, της ανθρώπινης κοινωνίας με τη μη ανθρώπινη φύση. Ο νεοφιλελευθερισμός με οποιαδήποτε μορφή δεν είναι η λύση αλλά το πρόβλημα.
Το είδος της αλλαγής που χρειαζόμαστε μπορεί να έρθει μόνο από αλλού, από ένα σχέδιο που είναι τουλάχιστον αντινεοφιλελεύθερο, αν όχι αντικαπιταλιστικό. Ένα τέτοιο σχέδιο μπορεί να γίνει ιστορική δύναμη μόνο όταν ενσαρκωθεί σε έναν αντι-ηγεμονικό κοινωνικό συνασπισμό εξουσίας. Όσο μακρινή και αν φαίνεται αυτή η προοπτική αυτή τη στιγμή, η καλύτερη ευκαιρία μας για μια υποκειμενική-αντικειμενική λύση είναι η προοδευτική φιλολαϊκή πολιτική. Αλλά ακόμη και αυτό μπορεί να μην είναι ένα σταθερό τελικό σημείο. Η προοδευτική φιλολαϊκή πολιτική θα μπορούσε να καταλήξει να είναι μεταβατική -ένας ενδιάμεσος σταθμός στο δρόμο προς κάποια νέα μετα-καπιταλιστική μορφή κοινωνίας.
Όποια κι αν είναι η αβεβαιότητας μας σχετικά με το τελικό σημείο, ένα πράγμα είναι σαφές: αν δεν επιδιώξουμε αυτή την επιλογή τώρα, θα παρατείνουμε το σημερινό μεσοδιάστημα. Αυτό σημαίνει την καταδίκη των εργαζομένων όλων των πεποιθήσεων και όλων των χρωμάτων σε αυξανόμενο άγχος και φθίνουσα υγεία, σε διογκούμενο χρέος και υπερκόπωση, σε ταξικό απαρτχάιντ και κοινωνική ανασφάλεια. Αυτό σημαίνει επίσης την εμβάπτισή τους σε μια ολοένα και μεγαλύτερη έκταση νοσηρών συμπτωμάτων —σε μίση που γεννιούνται από την αγανάκτηση και εκφράζονται με την αναζήτηση αποδιοπομπαίων τράγων, σε ξεσπάσματα βίας που ακολουθούνται από περιόδους καταστολής, σε έναν άγριο κόσμο όπου η αλληλεγγύη συρρικνώνεται μέχρι το σημείο εξαφάνισης. Για να αποφύγουμε αυτή τη μοίρα, πρέπει να έρθουμε σε οριστική ρήξη τόσο με τη νεοφιλελεύθερη οικονομία όσο και με τις διάφορες πολιτικές αναγνώρισης δικαιωμάτων που την έχουν υποστηρίξει κατά την τελευταία περίοδο −απορρίπτοντας όχι μόνο τον απομονωτικό εθνικισμό αλλά και τον φιλελεύθερο αξιοκρατικό ατομικισμό. Μόνο με τον συνδυασμό μιας ισχυρά εξισωτικής πολιτικής διανομής του εισοδήματος με μια ουσιαστικά συμπεριληπτική, ταξικά ευαίσθητη πολιτική αναγνώρισης δικαιωμάτων μπορούμε να οικοδομήσουμε έναν αντι-ηγεμονικό κοινωνικό συνασπισμό ικανό να μας οδηγήσει πέρα από την τρέχουσα κρίση σε έναν καλύτερο κόσμο.
________________________________
ΣΗΜ.1. Αναπαραγωγή απο εδώ : https://commune.org.gr/nansy-freizer-to-palio-pethainei-kai-to-kainourgio-argei-na-gennithei/
ΣΗΜ.2. Δημοσιεύθηκε στην σελίδα Το Μωβ στις 29/5/2025.
Μετάφραση και εισαγωγή της Αθανασίας Μπενέκου.